Anatomia dymu

Siedem sekund. Wieża Eiffla pod zachmurzonym niebem, na szczycie powiewa flaga Palestyny. Podpis: „Francja płonie. Macron uciekł z kraju”. Nagranie krąży po X i Facebooku, jedni udostępniają je z przerażeniem, inni z triumfem.

Jest fałszywe. Wygenerowała je sztuczna inteligencja, co potwierdziły redakcje sprawdzające fakty. Podobny los spotkał zdjęcia „starszej pary rozebranej i okradzionej podczas zamieszek”. Fact-checkerzy z organizacji Full Fact uznali je za wygenerowane przez AI. Dziennikarze „France 24” użyli narzędzia SynthID, które wykrywa niewidoczny znak wodny w obrazach tworzonych przez AI, i też potwierdzili fałszerstwo.

Ale zdarzyło się też coś zupełnie prawdziwego. W Nantes ogień zajął wejście i fasadę liceum Nelson-Mandela. W Marsylii splądrowano dziesiątki sklepów, a grupa osób wdarła się do ratusza. Według francuskiego MSW tylko jednej soboty, 17 października, aresztowano od 1800 do 2400 osób.

To jest sedno problemu. W tym samym tygodniu w sieci krążyły prawdziwe pożary i fałszywe pożary. Kto ogląda tylko nagrania, nie umie ich rozróżnić. Kto przeczyta tylko hasło „Francja się pali”, dostaje jedno zdanie zamiast obrazu.

Ten tekst robi coś prostszego. Dla każdego kraju sprawdza kilka rzeczy: ile osób wyszło na ulice, ile trwało, ilu było rannych i zatrzymanych, czego ludzie żądali i co się stało potem. Potem pyta o drugą sprawę: dlaczego jedne wydarzenia robią się światowymi newsami, a inne, czasem poważniejsze, nikogo nie obchodzą.

Rozdział pierwszyDwa pomiary: jak duże i jak głośne

Zacznijmy od rozróżnienia, które porządkuje resztę. Każde wydarzenie ma dwie cechy, które łatwo pomylić.

Skala to to, co da się policzyć: ilu ludzi protestowało, ile dni to trwało, ilu zginęło, ilu zatrzymano, jakie były straty i czy zmieniło się coś w polityce. Głośność to to, ile o tym mówią media i internet: ile artykułów, ile wyświetleń, ile udostępnień.

Jedno nie wynika z drugiego. Można mieć dużą skalę przy małej głośności. Można mieć małą skalę i ogromną głośność. Najwięcej nieporozumień bierze się stąd, że nasz odruch każe traktować głośne jako duże.

Czym się to mierzy

Są dwie główne bazy danych o protestach. Warto wiedzieć, czym się różnią.

Żadna z tych baz nie jest wyrocznią. Jedna z analiz podkreśla, że nie istnieje autorytatywny rejestr „dużych” protestów, bo różne rejestry mierzą różne rzeczy. Ale dają punkt odniesienia. Jeśli ktoś mówi, że „świat jeszcze nigdy nie widział takich protestów”, można to sprawdzić.

Co mówią dane? Ogólny obraz jest taki: fala protestów jest realna. Carnegie opisuje rok 2025 jako rok protestów w ponad 70 krajach, a ACLED łączy je z młodzieżowymi powstaniami, które w 2025 roku obaliły rządy w Peru, na Madagaskarze, w Nepalu i Serbii oraz w Korei Południowej. Ale to jest fala, a nie koniec świata. I mieści się w skali, którą znamy z lat 2017–2019 i 2021.

Rozdział drugiWspólny prąd i lokalne zapalniki

Czy protesty w Europie mają jedną przyczynę? Nie. Ale mają wspólne tło.

28 lutego 2026 roku zaczęła się wojna USA i Izraela z Iranem. Jednym z jej skutków stało się zakłócenie żeglugi przez Cieśninę Ormuz, którędy w normalnych czasach płynie około jedna piąta światowej ropy. Po zawieszeniu broni 8 kwietnia ruch statków wciąż był znacznie poniżej poziomu sprzed wojny. Według przewodniczącej Komisji Europejskiej Ursuli von der Leyen unijny rachunek za importowane paliwa kopalne wzrósł o 106 miliardów euro, ceny gazu poszły w górę o około 140 proc. od końca lutego, a ceny diesla podwoiły się.

To uderzyło w budżety domowe w całej Europie. Jak ujęto to w analizie „Al Jazeery”, protesty z powodu kosztów życia, mieszkań, płac i usług publicznych widać we Francji, Belgii, Włoszech, Hiszpanii, Portugalii, Grecji i Albanii. Ich przyczyny są różne i nie stanowią jednego skoordynowanego ruchu. Ale wspólnym wątkiem jest kryzys kosztów życia, pogłębiony przez wojnę.

Na to nakłada się lokalny zapalnik. W każdym kraju jest inny.

Dlaczego akurat młodzi? Eseje w „Journal of Democracy” wskazują, że protesty młodych napędzają niepewność ekonomiczna, wykluczenie z władzy i przede wszystkim korupcja. W wielu krajach, w których wybuchły takie ruchy, mamy słabą gospodarkę, wysokie bezrobocie wśród młodych i starą elitę polityczną. Carnegie również wskazuje korupcję jako główny katalizator protestów, a nadużycia władzy i trudności gospodarcze jako dalsze powody.

To ważne dla dalszej części. Jeśli przyczyny są podobne, to podobne będą mechanizmy. Ale każdy kraj ma własne instytucje, które decydują, co z gniewu wyniknie. I właśnie tu cztery omawiane państwa się rozchodzą.

Rozdział trzeciFrancja: protest uczniów, który urósł

Zacznijmy od kraju, o którym jest najgłośniej. Co tu się wydarzyło?

Dwie opowieści o tym samym wieczorze

Rząd i jego krytycy opisują to inaczej, i oba opisy mają oparcie w faktach.

Obie opowieści pasują do tych samych liczb. To nie jest przypadek. Zwykle dzieje się tak, gdy w jednym wydarzeniu spotyka się duża liczba spokojnych ludzi i mała liczba agresywnych. Rządy skupiają się na drugiej grupie, krytycy na pierwszej. Badania nad relacjami o protestach to potwierdzają: dziennikarze często używają ram „zamieszek” i „konfrontacji”, które osłabiają wiarygodność przyczyn protestu. Zespół kierowany przez Summer Harlow przeanalizował ponad 1400 artykułów z 2015 roku i zauważył, że w Europie relacje o protestach społeczno-ekonomicznych skupiały się mniej na starciach, a bardziej na debacie niż w innych regionach.

Co jest prawdziwe, a co nie

Ofiary śmiertelne są w źródłach opisane niespójnie. W jednym zestawieniu wymieniono policjanta, który zginął potrącony przez pojazd w Nantes 17 października. Inna relacja, powołująca się na agencję Reuters, mówi o śmierci protestującego. Nie umiem rozstrzygnąć, czy to dwa różne zdarzenia, czy dwa opisy tego samego. Nie wypada podawać pewnej liczby.

Pewniejsze są ustalenia o fałszach. Full Fact opisał zdjęcia „rozebranej pary” jako wygenerowane przez AI. Wideo z flagą na Wieży Eiffla jest sztuczne. Fotografia Macrona przed płomieniami to też AI. Wśród materiałów krążących jako francuskie były również stare nagrania z 2023 roku i wideo pożaru w Zjednoczonych Emiratach Arabskich. Prezydent Macron oskarżył zagranicznych przywódców o powtarzanie fałszywych treści generowanych przez AI. Media podały, że miał na myśli także Donalda Trumpa i Benjamina Netanjahu. To jego twierdzenie, nie ustalenie.

Jedno zastrzeżenie dla uczciwości. Serwis IBTimes zauważył, że oznaczenie zdjęcia jako wygenerowanego przez AI nie dowodzi, że do opisanego rabunku nie doszło. Dowodzi tylko, że to zdjęcie nie może być jego dowodem.

Czy Francja kiedyś już tak wyglądała?

Tak, wielokrotnie. To pomaga ocenić skalę.

Wniosek jest dwojaki. Po pierwsze, obecna fala jest poważna: „Rzeczpospolita” pisze o jednych z najpoważniejszych ulicznych zamieszek w kraju w ostatnich latach. Po drugie, Francja ma zwyczaj takich eksplozji, a one zwykle kończą się zmianą polityki albo rządu, nie rozpadem państwa. Na razie nie widać, żeby było inaczej. Szczególne są trzy rzeczy: wiek aresztowanych (około 85 proc. nieletnich), połączenie licealistów z żółtymi kamizelkami i związkami oraz termin, bo w kwietniu i maju 2027 roku odbędą się wybory prezydenckie, w których Macron nie może już kandydować.

Rozdział czwartyHiszpania: kłótnia o mieszkania i wybory jako zawór

W Hiszpanii wszystko zaczęło się od jednej sceny. 23 września w Madrycie eksmitowano 87-letnią Maricarmen Abascal z mieszkania, w którym mieszkała od około siedemdziesięciu lat. Wyniesiono ją na noszach. Nagranie obiegło kraj i przypomniało o głębokim kryzysie mieszkaniowym.

Rząd Pedro Sáncheza wprowadził dekrety chroniące lokatorów. 2 października parlament niewielką przewagą je odrzucił. Związki lokatorów wezwały do protestów w ponad 50 miastach. 3 października na ulice wyszły dziesiątki tysięcy ludzi. Większość demonstracji była pokojowa. W Walencji policja użyła gumowych kul i gazu łzawiącego. W Madrycie wieczorem też padły gumowe kule, a policja zatrzymała trzech członków skrajnie prawicowej grupy, którzy próbowali dotrzeć do obozu protestujących na Puerta del Sol. Według rządu niektórzy wykonywali nazistowskie salutowanie.

5 października Sánchez ogłosił przedterminowe wybory na 29 listopada, o osiem miesięcy wcześniej. Chciał przejąć inicjatywę i ustawić kampanię wokół mieszkań. W Barcelonie tego samego dnia dziesiątki tysięcy ludzi wyszły na ulice, doszło do starć i podpaleń śmietników. 7 października Sánchez ogłosił 21 pilnych środków mieszkaniowych, podobnych do tych, które parlament odrzucił. 24 października około 25 tysięcy ludzi demonstrowało w Madrycie w obronie systemu emerytalnego.

Co z tego wynika? Hiszpania to najjaśniejszy przykład kraju, w którym instytucje działają jak zawór. Gniew ma konkretne żądanie (mieszkania), konkretny adres (parlament, rząd) i konkretny termin rozstrzygnięcia (wybory). Przemoc jest lokalna i ograniczona. Hasło „Hiszpania się rozpada” nie wynika z tych faktów. Wynika z nich co innego: rząd, który przegrał głosowanie, oddaje decyzję wyborcom. Czy wygra, to osobne pytanie.

Rozdział piątyAlbania: protest bez zaufania do żadnej strony

Albania jest trudniejsza, bo ma kilka nałożonych na siebie wątków.

Od grudnia 2025 roku opozycyjna Partia Demokratyczna Salego Berishy organizowała w Tiranie protesty przeciw rządowi premiera Ediego Ramy, powołując się na nieprawidłowości wyborcze w 2025 roku i skandale korupcyjne. W lutym 2026 roku Rama zdymisjonował Balluku, wobec której toczyło się śledztwo korupcyjne. W maju 2026 wybuchła druga fala: ruch obywatelski „Flamingo” zaczął protestować przeciw luksusowemu kompleksowi wakacyjnemu na wybrzeżu, powiązanemu z firmą Jareda Kushnera, zięcia prezydenta Donalda Trumpa. Rząd wstępnie zatwierdził projekt, co wywołało gniew. Przez lato protesty były w dużej mierze pokojowe.

W październiku dołączyli studenci. Od 13 października codziennie wychodzą na ulice. Skarżą się na wysokie czesne, złe warunki na uczelniach, brak pracy i korupcję. Żądają dymisji Ramy. Starcia zaostrzały się z dnia na dzień:

• 13 października: policja użyła gazu łzawiącego przed ministerstwem edukacji. 23 aresztowanych, ranni sześciu policjantów i jedna dziennikarka.
• 16 października: Rama stwierdził, że to „nie zjawisko studenckie” i że w tle są „obce ręce”. W innych wystąpieniach, według mediów, mówił też o „wojnie hybrydowej” i o powiązaniach protestujących z antifą. Dodał, że protesty mogą zaszkodzić dążeniu Albanii do członkostwa w UE do 2030 roku.
• 17–18 października: policja użyła gumowych kul i armatek wodnych. Protestujący rzucali kamienie, koktajle Mołotowa i fajerwerki. Podpalono komisariat. Według ministerstwa zdrowia od wtorku rannych było 272 osoby, w tym 169 policjantów. Rama mówił o 295 rannych i poparł policję bez zastrzeżeń.
• 24–26 października: według NPR dziesiątki aresztowań i setki rannych policjantów i młodych demonstrantów. Rama oferuje rozmowy (symboliczne krzesła pod parlamentem), a policjantom premie. Protestujący podpalili krzesła.
• 29 października: posłowie opozycji zablokowali mównicę i odpalili flary w sali parlamentu.

„Al Jazeera” nazwała te protesty największymi w Albanii od dziesięcioleci. Jest w nich jednak coś, co odróżnia je od Serbii. Wśród haseł pada „Rama do więzienia, Berisha do więzienia”. Politolog cytowany przez AP ujął to tak, że panuje przekonanie, że jeśli Rama odejdzie, wróci Berisha. Protestujący nie ufają ani rządowi, ani opozycji. To znaczy, że nie mają oczywistego sposobu, żeby zmienić gniew w wynik wyborczy. Rama ma większość w parlamencie i odmawia dymisji.

Czy Albania się rozpada? Nie. Ale to jest przypadek, w którym kanał polityczny jest najsłabszy, więc ryzyko przedłużania się starć jest największe. To wniosek ze zestawienia faktów, nie prognoza.

Rozdział szóstySerbia: jak protest zamienia się w wynik wyborczy

W Serbii nie obalono rządu na ulicy. To ważna poprawka do popularnej wersji.

1 listopada 2024 roku w Nowym Sadzie zawaliło się zadaszenie dworca kolejowego. Zginęło 16 osób (wcześniejsze relacje mówiły o 15). Studenci uznali, że to skutek korupcji, i zaczęli protestować. Protesty trwały prawie dwa lata. W styczniu 2025 roku zrezygnował premier Miloš Vučević. Partia Vučicia (SNS) rządzi Serbią od 2012 roku, a on sam był premierem w latach 2014–2017, potem prezydentem. 9 września 2026 roku rozwiązał parlament i rozpisał wybory na 25 października. 27 września zrezygnował z prezydentury, żeby wystartować jako kandydat na premiera.

Studenci nie tylko protestowali. Zarejestrowali własną listę wyborczą, „Lista Studencka”, z 250 kandydatami wskazanymi przez największe uczelnie. Lista unikała mocnych deklaracji w sprawach międzynarodowych, na przykład członkostwa w UE.

25 października odbyły się wybory z frekwencją bliską 70 proc., najwyższą od ponad dwudziestu lat. Wieczorem Vučić uznał porażkę. Po przeliczeniu niemal wszystkich głosów Lista Studencka miała od 52,5 do 53,3 proc., a lista Vučicia od 39,3 do 39,7 proc. (różnice wynikają z różnych źródeł i momentu liczenia). To daje około 140 mandatów dla studentów i około 103 dla SNS w parlamencie liczącym 250 miejsc. Po ogłoszeniu wyników tłumy wyszły na ulice, trąbiły samochody, odpalano fajerwerki, ludzie tańczyli. Jeśli ktoś widział takie nagrania, to widział świętowanie wyniku wyborów, nie obalenie rządu.

Dwie rzeczy zasługują na uwagę. Pierwsza: sondaże były rozbieżne. Badanie Ipsos z 20–22 października dawało obozowi Vučicia przewagę (47,4 do 40 proc.), a inne badanie pokazywało lekką przewagę studentów. Ostateczny wynik był korzystniejszy dla studentów niż w tym badaniu. Druga: sprawa się nie skończyła. Lista Studencka musi teraz wybrać premiera i utworzyć rząd. W grudniu odbędą się też wybory prezydenckie, żeby wybrać następcę Vučicia.

Serbia pokazuje, że protest może się skończyć zmianą władzy bez rozlewu krwi, jeśli ruch ma wyraźny cel (wybory), organizację (listę) i kanał polityczny. To przypadek odwrotny do Albanii.

Rozdział siódmyA inne kraje? Co wiemy o tym, co przemilczane

Dochodzimy do pytania, które wymaga najwięcej ostrożności. Czy gdzieś na świecie dzieją się poważniejsze rzeczy, o których mało się mówi?

Krótka odpowiedź: tak, w pewnym sensie, ale nie tak, jak sugeruje spiskowa wersja. Rozwinę to w trzech krokach.

Krok pierwszy: skala zdarzeń bywa większa niż głośność

Każdy z tych przykładów jest poważny, ale w innym sensie. Iran ma ofiary na skalę nieporównywalną z niczym w Europie. W Kenii protest przeciw cenom paliw skończył się kilkunastoma zabitymi w dwa dni. W Indiach policja zatrzymuje ludzi, ale w relacjach, które czytałem, nie ma informacji o zabitych na ulicach. Stawką jest tam co innego: prawo głosu setek milionów obywateli.

Krok drugi: te wydarzenia nie są ukryte

Sprawdziłem, jak je opisano. O Iranie pisały między innymi „Washington Post” i Amnesty International. O protestach w Kenii pisały agencje Reuters i AP, „Al Jazeera”, „Africanews”. O ruchu „Cockroach” pisały AP, NBC, „Foreign Policy”, Channel 4, „The Week”. W tych przypadkach nie widać cenzury ani zmowy milczenia. Wszystkie te zdarzenia są dostępne każdemu, kto umie szukać.

Różnica polega na tym, że nie trafiają do nas same.

Krok trzeci: uwaga rozkłada się nierówno

Tu dane są wyraźne. Analiza Global Peace Index z 2025 roku, przygotowana przez Vision of Humanity, porównała ilość doniesień medialnych z liczbą ofiar w konfliktach. Mediana artykułów na jedną ofiarę cywilną wyniosła 1663 w krajach o wysokich dochodach i 17,4 w krajach o niskich dochodach. To prawie stukrotna różnica. Spośród pięciu krajów o najsłabszym pokryciu cztery leżą w Afryce.

To nie jest odosobniony wynik. Badacze Robert West i Jürgen Pfeffer przeanalizowali w 2017 roku wielojęzyczne doniesienia o konfliktach zbrojnych i stwierdzili, że konflikty bliskowschodnie dostają więcej uwagi niż afrykańskie, także po uwzględnieniu poziomu przemocy. Instytut Reutersa podsumował to w ten sposób, że kryzysy w uboższych krajach, zwłaszcza w Afryce, dostają mniej uwagi, a pokrycie często zależy bardziej od znaczenia geopolitycznego niż od pilności humanitarnej.

Dlaczego tak jest?

Odpowiedź jest mniej sensacyjna niż spisek. Składa się z kilku zwykłych mechanizmów.

• Bliskość i znaczenie. Francja to duży kraj Unii, blisko nas, z bronią jądrową i wyborami w przyszłym roku. Protesty w Paryżu mają znaczenie dla polityki Polski. Protest w Nairobi ma je w mniejszym stopniu, choć może być bardziej krwawy.
• Obraz. Płonąca szkoła i splądrowany sklep to gotowe wideo. Dokument o decyzji komisji wyborczej już nie.
• Negatywność. Badanie, które opisuje Vision of Humanity, pokazuje, że negatywne słowa w nagłówkach zwiększają czytanie, a pozytywne je zmniejszają. Algorytmy to wzmacniają.
• Rama „zamieszek”. Jak wspomniałem w rozdziale o Francji, relacje o protestach często skupiają się na przemocy, nie na przyczynach. To skraca drogę od „ludzie protestują o czesne” do „kraj w płomieniach”.
• Język i algorytm. To, co widzimy, zależy od tego, kogo obserwujemy i w jakim języku. Mały eksperyment: kiedy szukałem po polsku tekstów o ruchu „Cockroach” i o protestach paliwowych w Kenii, wyszukiwarka zwróciła prawie wyłącznie materiały angielskie. To nie jest dowód, bo narzędzie ma własne ograniczenia, ale ilustruje, jak łatwo coś nie dotrzeć do polskiego czytelnika.

A drugi człon pytania: dlaczego błahostki bywają traktowane jak najważniejsze wydarzenia świata? Z tych samych powodów. To, co jest wizualne, emocjonalne i łatwe do udostępnienia, wygrywa z tym, co ważne i nudne. Powiedzmy wprost: nie mam danych, które mierzyłyby to dla konkretnych „błahostek”. Ale mechanizm jest ten sam, który widać w liczbach o konfliktach.

Rozdział ósmyCzy państwa się rozpadają? Sprawdzian dla nagłówków

Teraz wróćmy do lęku, od którego wszystko się zaczęło. Czy Francja, Hiszpania czy Albania mogą „przestać istnieć”?

Dane o tym, jak kończą się protesty, są dość trzeźwiące. Carnegie wyliczył w 2022 roku, że mniej niż jeden na sześć głównych protestów antyrządowych kończył się istotną zmianą polityki albo wymianą przywódcy. W 2025 roku protesty młodych obaliły rządy w kilku krajach, a w 2026 mamy kolejne przykłady: w Serbii władza zmienia się wyborami, w Indiach zrezygnował minister, w Hiszpanii są przedterminowe wybory. Żaden z nich nie jest rozpadem państwa. To zmiany ludzi i polityki.

Są też gorsze scenariusze. Arabska Wiosna zaczęła się od protestów gospodarczych w Tunezji i rozlała się na Egipt, Libię, Syrię i Jemen. W Libii, Syrii i Jemenie przerodziła się w wojny domowe, to szeroko znany fakt historyczny. Były to państwa o innych instytucjach niż Francja czy Hiszpania. To moja interpretacja, nie wynik badania: w czterech krajach opisanych w tym tekście nie znalazłem doniesień o utracie przez państwo kontroli nad armią czy terytorium.

ZakończenieDym i ogień

Wróćmy do fałszywej Wieży Eiffla. Takie nagrania krążą obok prawdziwych materiałów z Paryża i łatwo się rozchodzą, bo pasują do odczucia, że świat się sypie. Dlatego sama ich obecność niczego nie mówi o skali wydarzeń.

Prawda jest mniej efektowna. W 2026 roku kilka krajów przeżywa realną falę protestów. Ma wspólne tło (wojna i droższe paliwo) i różne lokalne zapalniki. We Francji jest poważnie i nierozstrzygnięte. W Hiszpanii instytucje przejęły gniew i oddają go wyborcom. W Albanii kanał polityczny jest najsłabszy, więc najtrudniej przewidzieć koniec. W Serbii protest zamienił się w wynik wyborczy.

Czy gdzieś jest gorzej i mało się o tym mówi? Czasem tak. Najbardziej krwawe protesty tego roku, w Iranie i Kenii, nie leżą w Europie. Ale w źródłach, które przejrzałem, nie ma dowodów na to, że ktoś celowo to ukrywa. Tym, co decyduje o głośności, są bliskość, obraz, negatywność i algorytmy, nie zmowa.

Kto chce zrozumieć, co się dzieje na świecie, powinien robić dwie rzeczy naraz: dopuszczać do siebie, że głośne nie znaczy duże, i sprawdzać liczby, zanim zareaguje na obraz. To nudniejsze od paniki. Ale pozwala odróżnić prawdziwy kryzys od prawdziwie wyglądającego wideo.

AneksŹródła

• Francja — przebieg protestów — „Time”: Why Are Students Protesting Across France? (2 X 2026); CNBC: A violent classroom revolt is becoming France’s next big crisis; „Al Jazeera”: relacje uczniów i Paris left reeling; „France 24”: ‘Like we had a war’, 1,314 arrests; CBS News: More than 1,000 arrested in France; TVN24: godziny policyjne; rp.pl: częściowy zakaz protestów; Polsat News: relacja z 1 października; RMF24: kolejne protesty; iFrancja: zapowiedzi na 30–31 października; Sortiraparis: 31 października. Wikipedia (źródło zbiorcze, używane pomocniczo dla liczb MSW): 2026 French student protests, 2026 French fuel protests.
• Francja — dezinformacja — Full Fact: France protests: fact checked, zdjęcie pary; Cybernews: Fake AI photos of elderly couple; IBTimes: Viral France Riots Image; SCMP: Macron o fałszywych materiałach; zero.pl: komentarz o żądaniach uczniów (źródło o stanowiskach).
• Francja — historia — Wikipedia: 2005 French riots, 2006 youth protests, Bloquons tout; CBS News: zamieszki po śmierci Nahela (2023).
• Hiszpania — „Al Jazeera”: protesty po odrzuceniu reform, manifestacja emerytów; CNBC: Tens of thousands protest; ABC News: Barcelona i przedterminowe wybory; Euronews: 21 środków mieszkaniowych; „France 24”: Fresh protests over housing.
• Albania — „Al Jazeera”: 13 X, 16 X, 17 X, 29 X; Balkan Insight: Chaotic Weekend of Street Unrest; NPR: Violent anti-government protests rock Albania; Euronews: szósty dzień protestów; Democracy Now: Flamingo Revolution (źródło o stanowiskach); Wikipedia: 2025–2026 Albanian opposition protests.
• Serbia — CNBC: Vucic concedes defeat; „Al Jazeera”: rezygnacja Vučicia, wybory; Axios: Serbia election results; ABC News: Serbian president concedes defeat; OKO.press: wybory w Serbii, korespondencja z Belgradu; xyz.pl (analiza OSW): Serbia na progu kryzysu; defence24: zmiana władzy w Serbii.
• Tło: wojna z Iranem i kryzys paliwowy — „Al Jazeera”: How is the US-Israeli war on Iran causing havoc in Europe?; Cyprus Mail: Soaring fuel prices fuel protests; Euronews: Europe’s response; Wikipedia: 2026 Iran war fuel crisis.
• Dane globalne o protestach — ACLED: What’s driving conflict today?; Carnegie Endowment: Global Protest Tracker, Corruption, Overreach, and Hardship (2025), Economic anger dominated global protests in 2022; „Journal of Democracy”: Why Gen-Z Is Rising; European Democracy Hub: The 2025 Surge in Global Protests Is Continuing in 2026; TBS News: Young, online and on the streets.
• Inne kraje — Iran: „Washington Post”, Amnesty International. Kenia: „Al Jazeera”, Missing Voices Coalition. Indie: „Foreign Policy”, NBC News, The Conversation.
• Uwaga mediów i relacje o protestach — Vision of Humanity (Global Peace Index 2025): Unequal attention; Reuters Institute: Why some wars don’t make headlines; R. West, J. Pfeffer, Armed Conflicts in Online News: A Multilingual Study, ICWSM 2017; S. Harlow i in., Journalism Studies 2020 (omówienie na phys.org).