Anatomia koncernu

W nocy z 31 grudnia 2022 na 1 stycznia 2023 stawka VAT na paliwo wróciła z 8 procent do 23 procent. To oznacza wzrost obciążenia rzędu złotówki na litrze.

Następnego dnia ceny na stacjach wyglądały prawie tak samo jak dzień wcześniej.

Dla kierowcy to była dobra wiadomość. Dla kogoś, kto liczy, to była informacja o czymś zupełnie innym. Skoro podatek wzrósł o złotówkę, a cena końcowa się nie zmieniła, to znaczy, że wcześniej w tej cenie siedziała złotówka czegoś innego — albo że teraz paliwo sprzedawano poniżej tego, co dyktował rynek.

Jedno i drugie jest interesujące. Żadne nie jest neutralne.

Ten tekst nie jest o tym, czy Daniel Obajtek jest dobrym, czy złym człowiekiem. Jest o mechanizmie, który sprawia, że największa polska spółka może robić rzeczy, których żadna normalna spółka giełdowa robić by nie mogła — i o tym, dlaczego ten mechanizm zostaje, kiedy zmieniają się ludzie.

Rozdział pierwszyKonflikt wbudowany w konstrukcję

Żeby cokolwiek zrozumieć, trzeba najpierw zobaczyć, czym Orlen jest formalnie.

To spółka akcyjna notowana na giełdzie. Ma tysiące akcjonariuszy — fundusze emerytalne, w których leżą emerytury Polaków, fundusze inwestycyjne, drobnych inwestorów. Zarząd takiej spółki ma prawny obowiązek działać w interesie spółki i wszystkich jej akcjonariuszy.

To jednocześnie spółka kontrolowana przez Skarb Państwa, który jest zdecydowanie największym akcjonariuszem i faktycznie decyduje o obsadzie władz. A Skarb Państwa to nie jest abstrakcja — to jest minister, czyli polityk, który za trzy lata idzie do wyborów.

Te dwie rzeczy są ze sobą w stałym, nieusuwalnym konflikcie.

Rozdział drugiFuzja z Lotosem, czyli pięć miliardów według NIK

To najlepiej udokumentowana część tej historii, bo przeprowadzono w niej pełną kontrolę Najwyższej Izby Kontroli.

Kontekst, bez którego ocena będzie niesprawiedliwa. Połączenie Orlenu z Grupą Lotos wymagało zgody Komisji Europejskiej, bo powstawał podmiot o bardzo silnej pozycji na polskim rynku paliw. Komisja zgodziła się, ale nałożyła tak zwane środki zaradcze — czyli warunek sprzedania części majątku konkurentom, żeby rynek nie został zdominowany przez jeden podmiot. Orlen musiał więc sprzedać część aktywów Lotosu. To nie był wybór.

Spór nie dotyczy tego, czy sprzedać. Dotyczy za ile i komu.

Co ustaliła NIK

Kontrolerzy wycenili aktywa objęte środkami zaradczymi i porównali wycenę z kwotami, które Orlen faktycznie otrzymał.

Różnica to co najmniej pięć miliardów złotych. NIK nazwała to wprost: zbycie aktywów o 5 miliardów poniżej wyceny było niegospodarne.

W samej transakcji z Aramco proporcja jest jeszcze ostrzejsza. Według NIK sprzedaż udziałów w Rafinerii Gdańskiej powinna sięgnąć 4,6 miliarda złotych — zrealizowano ją za 1,1 miliarda. Za spółkę zajmującą się hurtową sprzedażą paliw i połowę udziałów w Lotos-Air BP Polska Orlen powinien według kontrolerów zainkasować 4,8 miliarda. Łączna płatność Aramco powinna była wynieść 9,4 miliarda.

Dwa zastrzeżenia, które NIK sama zgłosiła. Wycena nie obejmuje 417 stacji sprzedanych MOL-owi, bo kontrolerzy nie dostali odpowiednich danych. I rzecz istotna: Orlen odmówił współpracy z Izbą, więc kontrolerzy nie mieli pełnej dokumentacji — dyrektor odpowiedniego departamentu NIK stwierdził, że nie można wykluczyć, iż straty są większe.

Bezpieczeństwo paliwowe — zarzut poważniejszy niż pieniądze

Ta część raportu jest mniej znana, a ma większe konsekwencje.

W ramach umów zawartych z Aramco saudyjski inwestor otrzymał prawo do dysponowania połową produktów wytwarzanych w rafinerii w Gdańsku. W praktyce oznacza to, że podmioty z udziałem Skarbu Państwa straciły możliwość decydowania o benzynie i oleju napędowym pochodzących z przerobu około 5 milionów ton ropy rocznie — czyli o mniej więcej 20 procentach krajowej produkcji rafineryjnej.

Jeśli Aramco zdecydowałoby się sprzedawać te produkty za granicą, według NIK powstaje ryzyko niepokrycia krajowego zapotrzebowania.

Do tego Aramco uzyskało w Rafinerii Gdańskiej prawo weta wobec kluczowych decyzji strategicznych — zatwierdzania budżetu, polityki korporacyjnej, kosztów i wolumenów produkcji, części inwestycji. Skarb Państwa nie ma natomiast uprawnień, by zablokować odsprzedaż przez Aramco udziałów komuś innemu.

Fuzja, której oficjalnym celem było wzmocnienie bezpieczeństwa paliwowego Polski, według organu kontroli państwa to bezpieczeństwo osłabiła.

Argument obrony i ile jest wart

Warto to umieć ocenić samodzielnie. Argument „sprzedaliśmy taniej, bo zyskamy na przyszłej współpracy” jest logicznie poprawny — firmy tak robią. Staje się słaby wtedy, gdy przyszła korzyść nie jest zapisana w umowie jako zobowiązanie, tylko w memorandum, które nikogo do niczego nie zobowiązuje. Sprawdzalny test jest prosty: minęły lata, więc czy synergie się pojawiły? Według NIK — nie.

Osobna liczba, która mówi wiele o skali przedsięwzięcia: na opinie, wyceny i analizy na potrzeby fuzji wydano łącznie 252,8 miliona złotych — Orlen zapłacił doradcom 199,1 miliona, Grupa Lotos 53,7 miliona.

Rozdział trzeci„Cud na Orlenie”, czyli cena jako instrument

Wracamy do sylwestrowej nocy z początku tekstu i idziemy dalej.

Styczeń 2023. VAT rośnie z 8 do 23 procent, rosną też akcyza i opłata paliwowa. Ceny detaliczne nie zmieniają się istotnie, bo dzień wcześniej Orlen obniżył ceny hurtowe. Pojawia się zarzut, że przez wcześniejsze miesiące ceny hurtowe były zawyżane, by stworzyć poduszkę na tę chwilę.

Wrzesień i październik 2023, przed wyborami parlamentarnymi. Tu sytuacja jest arytmetycznie jednoznaczna. Od początku wakacji baryłka ropy podrożała o prawie 25 dolarów, a złoty osłabił się wobec dolara o około 40 groszy. Oba czynniki pchają ceny w górę. Tymczasem hurtowe ceny Orlenu spadały, a detaliczne zeszły poniżej 6 złotych.

Skutki uboczne przyszły szybko: ograniczenia w ilości tankowanego paliwa, a na stacjach Orlenu masowo „psujące się” dystrybutory. To jest klasyczny objaw ceny ustawionej poniżej rynkowej — popyt rośnie, podaż nie nadąża.

Efekt makroekonomiczny. Wrzesień był ostatnim pełnym odczytem inflacji przed wyborami. Inflacja spadła do 8,2 procent. Według szacunków analityków Polityki Insight bez przedwyborczych ruchów cenowych wyniosłaby nieco ponad 10 procent.

Po wyborach. Hurtowe ceny paliw zaczęły rosnąć w ciągu kilku dni.

Prokuratura Okręgowa w Płocku bada, czy osoby z zarządu spółki nie naraziły jej na wielomiliardowe straty. Sprawa jest w toku, wyroku nie ma.

I uczciwie — druga strona tego samego medalu

Byłoby nierzetelne zamknąć ten rozdział bez tego.

W czerwcu 2022 roku Donald Tusk, wówczas lider opozycji, zapytany, po ile będzie paliwo, jeśli zostanie premierem, odpowiedział: 5,19 złotego. Powtórzył tę kwotę w styczniu 2023 w Siedlcach, a w sierpniu 2023 mówił o bardzo konkretnym planie zejścia do 5 złotych. Mechanizmem miało być obniżenie marż Orlenu i Lotosu. Według weryfikacji Demagoga ta cena nie została osiągnięta.

Obie strony traktują więc cenę paliwa jako obietnicę polityczną — mimo że rząd realnie kontroluje tylko podatki i, pośrednio przez spółkę, marżę. Na cenę ropy i kurs dolara nie ma wpływu żadna z nich. To ta sama iluzja, którą słychać na każdej stacji benzynowej¹, tylko sprzedawana z dwóch stron naraz.

Rozdział czwartyWenezuela, kryptowaluty i puste tankowce

To najświeższy wątek i najbardziej nieprawdopodobny. Opisuję go ostrożnie, bo część ustaleń pochodzi ze śledztwa dziennikarskiego, a nie z sądu.

Orlen Trading Switzerland to szwajcarska spółka zależna Orlenu, powołana do handlu produktami ropopochodnymi. Pod koniec 2023 roku, w ostatnich miesiącach prezesury Daniela Obajtka, spółka ta zaangażowała się w zakup około sześciu milionów baryłek wenezuelskiej ropy.

Ropa nigdy nie dotarła.

Rzecz, która przesądza o kwalifikacji tej sprawy. Według doniesień prasowych władze Orlenu otrzymały ostrzeżenia dotyczące współpracy z Samerem A. — wewnętrzne służby bezpieczeństwa koncernu sygnalizowały podejrzenia o jego kontakty z Hezbollahem oraz zaangażowanie w obrót ropą irańską. Sygnały te miały pojawić się jeszcze przed powstaniem OTS.

Jeśli to się potwierdzi, przestajemy mówić o nieszczęśliwym wypadku, a zaczynamy o zignorowanym ostrzeżeniu — czyli o zaniechaniu indywidualnym.²

Skala anomalii. Sam Orlen zwrócił uwagę, że przedpłata 400 milionów dolarów bez zabezpieczeń nie jest standardową praktyką rynkową — i podał porównanie: w latach 2018–2023 koncern zawarł ponad tysiąc transakcji zakupu ropy o wartości przekraczającej 100 miliardów złotych i ani razu nie zapłacił przedpłaty.

Gdzie jest sprawa dzisiaj. Samer A., były członek zarządu OTS, ma zarzuty wyrządzenia spółkom szkody rzędu 378 milionów dolarów. Przebywa w Zjednoczonych Emiratach Arabskich, które nie zgodziły się na ekstradycję. Daniel Obajtek jest europosłem i chroni go immunitet; sprawę OTS nazywa elementem politycznej zemsty i twierdzi, że nie czuje się za nią odpowiedzialny.

Rozdział piątyKiedy spółka paliwowa kupuje gazety

W grudniu 2020 roku Orlen ogłosił zakup Polska Press — wydawcy, do którego należało wówczas 20 z 24 dzienników regionalnych, około 120 tygodników lokalnych, około 500 witryn internetowych i sześć drukarni.

Oficjalne uzasadnienie dotyczyło dostępu do użytkowników i narzędzi big data. Rzecznik Praw Obywatelskich Adam Bodnar zakwestionował transakcję, argumentując, że spółka kontrolowana przez Skarb Państwa — a za jej pośrednictwem politycy sprawujący władzę — uzyskuje łatwy wpływ na działalność redakcji, co jest sprzeczne z konstytucyjną wolnością prasy.

Dalszy przebieg wart jest prześledzenia krok po kroku, bo pokazuje coś o działaniu prawa w praktyce.

Rozdział szóstyRozdzielenie

Rozdział siódmyCzego rozstrzygnąć się nie da

Czy pięć miliardów to prawidłowa liczba. To wycena NIK, sporządzona bez pełnej dokumentacji, przy odmowie współpracy spółki. Może być zaniżona albo zawyżona. Wiemy, że różnica między wyceną a ceną była duża — nie wiemy dokładnie ile.

Czy dałoby się sprzedać drożej. Krąg nabywców zdolnych kupić rafinerię jest wąski, a Komisja narzuciła termin. Argument „to była najlepsza dostępna cena” nie jest absurdalny — jest po prostu niesprawdzony, bo procesu nie prowadzono w sposób, który dałoby się dziś zweryfikować.

Czy obniżki cen przed wyborami były decyzją polityczną. Arytmetyka pokazuje, że ceny rozjechały się z rynkiem. Nie dowodzi, kto wydał polecenie i czy w ogóle je wydano. To jest pytanie o motyw — a na nie zwykle nie da się uczciwie odpowiedzieć.³

Gdzie są pieniądze z OTS. Nie wiadomo. Główny podejrzany jest poza zasięgiem polskiego wymiaru sprawiedliwości.

I zastrzeżenie, którego nie wolno pominąć. Wszystkie opisane postępowania są w toku, a osoby, których dotyczą, konsekwentnie zaprzeczają zarzutom i wskazują na polityczny charakter rozliczeń. Że rozliczenia prowadzi ekipa, która przegrała z tymi ludźmi wybory, jest faktem — i to jest dokładnie ta sama ostrożność, którą stosowaliśmy przy sprawie SKOK-ów.

ZakończenieTest, który przechodzi każda władza

Kusi wniosek, że problemem był jeden prezes i jedna ekipa. To wniosek wygodny i prawdopodobnie fałszywy.

Mechanizm z początku tego tekstu⁴ nie zniknął. Spółka nadal jest kontrolowana przez polityków, nadal zarządza aktywami kluczowymi dla gospodarki i nadal nie ma niezależnego organu, który mógłby powiedzieć „nie” decyzji podjętej z powodów wyborczych. Zmieniły się nazwiska.

Dlatego test dla obecnej i każdej następnej władzy jest prosty i sprawdzalny: czy ceny paliw znów zaczną się rozjeżdżać z rynkiem, kiedy zbliżą się wybory?

To akurat każdy może zweryfikować sam, bez czekania na raport. Notowania ropy Brent są publicznie dostępne, kurs dolara też, a hurtowe ceny paliw Orlen publikuje codziennie. Wystarczy patrzeć, czy te trzy rzeczy poruszają się razem.

Kiedy cena krajowa przestaje reagować na cenę światową, to nie jest sukces gospodarczy. To jest informacja, że ktoś podjął decyzję — i że rachunek za nią przyjdzie później.

AneksŹródła

• Najwyższa Izba Kontroli — „Połączenie Orlen SA z Grupą Lotos SA”, wyniki kontroli (2024) oraz kontrola uzupełniająca dotycząca środków zaradczych (2025); zapis konferencji prasowej dostępny na nik.gov.pl.
• „Financial Times” — śledztwo Paula Caruany Galizii dotyczące transakcji OTS, oparte na dokumentach wewnętrznych, danych o ruchu statków, analizie blockchain i dokumentach sądowych (wrzesień 2026).
• Prokuratura Regionalna w Warszawie — komunikaty dotyczące zarzutów w sprawie OTS; Prokuratura Okręgowa w Płocku — postępowanie dotyczące polityki cenowej.
• Biuro RPO — dokumentacja odwołania od decyzji UOKiK w sprawie Polska Press, w tym postanowienie sądu z 8 kwietnia 2021.
• Demagog — weryfikacja obietnicy dotyczącej ceny paliwa 5,19 zł.
• Doniesienia prasowe: „Rzeczpospolita” / energia.rp.pl, „Parkiet”, Bankier.pl, money.pl, PAP, OKO.press, „Polityka”, Auto Świat. Stanowiska strony przeciwnej i komentarze zarządu Orlenu cytowane za RMF24, wPolityce.pl i DoRzeczy.pl — z zastrzeżeniem, że materiał redakcji zaangażowanej po jednej stronie sporu jest źródłem o stanowisku tej strony, a nie o faktach.