Anatomia zaufania

2 listopada 2022 roku portal CoinDesk opublikował tekst o firmie, o której mało kto spoza branży słyszał — o funduszu handlowym Alameda Research. Dziennikarz dotarł do jego bilansu. Wynikało z niego, że fundusz ma 14,6 miliarda dolarów aktywów. Ale największą ich część stanowił token FTT — token wyemitowany przez giełdę FTX, siostrzaną firmę tego samego właściciela.

Dziewięć dni później FTX, Alameda i ponad sto powiązanych spółek złożyły wniosek o upadłość. Z giełdy, z której korzystało ponad milion ludzi, zniknęło około 8 miliardów dolarów pieniędzy klientów. Jej założyciel Sam Bankman-Fried odsiaduje dziś karę 25 lat więzienia.

Historia FTX często bywa opowiadana jako dowód, że krypto to jedno wielkie oszustwo. To wniosek zbyt prosty. Ten tekst pokazuje, co dokładnie się stało, jak to było możliwe i kto dał się nabrać. Teza: upadek FTX nie był porażką technologii, tylko klasyczną defraudacją w nowym opakowaniu. Była możliwa dlatego, że miliony ludzi, inwestorzy, celebryci i politycy zaufali osobie zamiast sprawdzić system.

Rozdział pierwszySzatnia i sklep z płaszczami

Bankman-Fried prowadził dwie firmy. FTX była giełdą: ludzie wpłacali na nią pieniądze i kryptowaluty, żeby nimi handlować. Alameda Research była funduszem, który handlował na własny rachunek. Już samo to tworzyło konflikt interesów. Ale prawdziwy problem leżał głębiej.

Najlepiej oddaje go obraz szatni. Oddajemy płaszcz, dostajemy numerek i zakładamy, że płaszcz wisi na wieszaku. Wyobraźmy sobie teraz, że właściciel szatni prowadzi obok sklep z używanymi płaszczami. Po cichu pożycza z szatni płaszcze klientów i nimi handluje, zastawia je, sprzedaje. Dopóki klienci przychodzą po odbiór pojedynczo, nikt niczego nie zauważa — na bieżące wydania zawsze coś wisi. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy wszyscy naraz przychodzą po swoje. Wtedy okazuje się, że wieszaki są puste.

FTX była tą szatnią, a Alameda — sklepem obok. SEC ustaliła, że Alameda miała na FTX nieujawnione przywileje. Korzystała z praktycznie nieograniczonej „linii kredytowej” finansowanej pieniędzmi klientów giełdy. Była też zwolniona z mechanizmów bezpieczeństwa, które obowiązywały wszystkich innych. Tymczasem FTX reklamowała się jako bezpieczna i odpowiedzialna platforma z zaawansowanymi, automatycznymi zabezpieczeniami przed ryzykiem.

Kod, który pozwalał na minus

Szczegóły ujawnił w październiku 2023 roku na procesie Gary Wang, współzałożyciel FTX i szef jej działu technologii. Zeznał, że na polecenie Bankmana-Frieda w systemie giełdy dodano specjalny kod dla Alamedy. Fundusz mógł mieć ujemne saldo i wypłacać bez ograniczeń. Jego linia kredytowa wynosiła 65 miliardów dolarów. W chwili upadku Alameda miała pobrane z tej linii około 8 miliardów dolarów.

Wang powiedział też coś, co dobrze opisuje kulturę tej firmy: czasem się spierali, ale ostatecznie decyzja zawsze należała do Sama.

Rozdział drugiBilans zbudowany z własnych żetonów

Wróćmy do bilansu, który opublikował CoinDesk. Na koniec czerwca 2022 roku Alameda wykazywała 14,6 miliarda dolarów aktywów.

Problem polegał na tym, czym był FTT. To token, który FTX sama wydała i którego cenę w dużej mierze sama kształtowała. Jeden z analityków cytowanych przez CoinDesk ujął to dosadnie: większość kapitału własnego Alamedy stanowił token FTX „wydrukowany z powietrza”.

To tak, jakby firma wyceniała swój majątek w bonach do własnego sklepu. Dopóki wszyscy wierzą, że bony są coś warte, bilans wygląda imponująco. Ale gdy ktokolwiek spróbuje zamienić dużą ich ilość na prawdziwe pieniądze, ich cena się załamie. A razem z nią cały bilans. Zaledwie 134 miliony dolarów w gotówce przy 8 miliardach zobowiązań znaczyło, że Alameda nie miała żadnego marginesu na taki moment.

Rozdział trzeciOsiem dni

Tempo jest tu najważniejszą lekcją. Między pierwszym artykułem a upadłością minęło dziewięć dni. Giełda, która dzień wcześniej wydawała się filarem branży, runęła w tempie klasycznej paniki bankowej. Klienci, którzy wypłacili pieniądze w pierwszych dniach, je odzyskali. Ci, którzy czekali, zostali z niczym.

Rozdział czwartyCo znalazł likwidator

John J. Ray III, specjalista od restrukturyzacji upadających firm, w pierwszym oświadczeniu złożonym w sądzie napisał zdanie, które zapamiętała cała branża:

Nigdy w swojej karierze nie widział tak całkowitego braku kontroli w firmie ani tak kompletnego braku wiarygodnych informacji finansowych. Ray opisał systemy, których integralności nie dało się zagwarantować, oraz władzę skupioną w rękach wąskiej grupy niedoświadczonych ludzi.

To zdanie warto zestawić z tym, jak FTX wyglądała z zewnątrz. Firma pozyskała od inwestorów ponad 1,8 miliarda dolarów, w tym około 1,1 miliarda od około 90 inwestorów z USA. Wśród nich były renomowane fundusze, które przed inwestycją powinny były sprawdzić jej finanse. Żaden tego nie wychwycił.

Rozdział piątyKupowanie zaufania

FTX nie tylko budziła zaufanie. Ona je kupowała — w dosłownym sensie. Na procesie Nishad Singh, szef działu inżynierii, przedstawił wewnętrzną listę kontraktów sponsorskich.

Brady za 55 milionów dolarów miał poświęcać firmie około 20 godzin rocznie. Dla przeciętnego kibica czy widza wniosek był oczywisty: skoro największe gwiazdy sportu i telewizji firmują giełdę, to musi być bezpieczna. Nikt z nich nie sprawdzał jej finansów. Nie było to ich zadaniem — i właśnie dlatego ich twarz nie powinna była nikogo przekonywać.

Pieniądze w polityce

Równolegle płynęły pieniądze do polityków. Singh zeznał, że był „słupem” — darowizny szły w jego imieniu, choć pieniądze pochodziły z Alamedy. Trafiały do polityków obu partii. W sierpniu 2022 roku Bankman-Fried przekazał 10 milionów dolarów organizacji One Nation, związanej z republikańskim liderem Senatu. Singh przyznał, że jesienne darowizny z 2022 roku zostały sfinansowane pieniędzmi klientów. Szef firmy z Bahamów, Ryan Salame, dostał później 7,5 roku więzienia m.in. za przestępstwa związane z finansowaniem kampanii.

Rozdział szóstyWyroki

2 listopada 2023 roku, równo rok po artykule CoinDesk, ława przysięgłych uznała Bankmana-Frieda winnym wszystkich siedmiu zarzutów: oszustw, spisku w celu oszustwa oraz prania pieniędzy. 28 marca 2024 roku sąd skazał go na 25 lat więzienia i przepadek ponad 11 miliardów dolarów. Prokuratura wyliczyła, że ukradł 8 miliardów dolarów klientom, 1,7 miliarda inwestorom i 1,3 miliarda pożyczkodawcom Alamedy.

Caroline Ellison, szefowa Alamedy, była najważniejszym świadkiem oskarżenia. Zeznała, że Bankman-Fried polecił jej popełnić te przestępstwa i że Alameda zabrała klientom FTX kilka miliardów dolarów.

Bankman-Fried odwołał się, twierdząc m.in., że nie pozwolono mu wykazać, że FTX była wypłacalna i mogła oddać klientom pieniądze. 12 czerwca 2026 roku Sąd Apelacyjny Drugiego Okręgu jednogłośnie odrzucił apelację. Uznał dowody oskarżenia za „mocne, mówiąc ostrożnie”. Sformułował przy tym zasadę kluczową dla całej sprawy: klienci FTX zostali oszukani w momencie, gdy ich pieniądze trafiły do Alamedy — bez względu na to, jak mocno Bankman-Fried wierzył, że kiedyś je odda.

Bankman-Fried ubiega się teraz o ułaskawienie przez prezydenta Trumpa. Nie wiadomo, czy je dostanie. Trump ułaskawił w 2025 roku Changpenga Zhao — tego samego szefa Binance, którego wpis rozpoczął upadek FTX.

Rozdział siódmyParadoks odzysku

Historia FTX ma zakończenie, którego mało kto się spodziewał. Zarządca masy upadłościowej odzyskał znacznie więcej, niż zakładano. Do lipca 2026 roku wierzyciele otrzymali w pięciu rundach niemal 10 miliardów dolarów. Drobni klienci dostają od 118% do 142% wartości swoich środków.

Część tych pieniędzy pochodzi z inwestycji, które Bankman-Fried zrobił za pieniądze klientów. Najbardziej znana to udziały w firmie Anthropic, zajmującej się sztuczną inteligencją. W 2021 roku FTX kupiła około 8% udziałów za 500 milionów dolarów. W 2024 roku masa upadłościowa sprzedała mniej więcej dwie trzecie tego pakietu za 884 miliony dolarów.

Obrońcy Bankmana-Frieda mówią: skoro klienci dostają ponad 100%, to gdzie jest krzywda? Są dwie odpowiedzi. Pierwsza jest prawna i dała ją apelacja: przestępstwem było zabranie pieniędzy, a nie to, czy później udało się je oddać. Druga jest finansowa. Odzysk liczony jest w dolarach według cen z listopada 2022 roku, czyli z samego dna rynku. Kto trzymał na FTX bitcoiny, dostaje ich dolarową wartość z chwili upadku, a nie same bitcoiny. Przez to omija go cały późniejszy wzrost. Na papierze to ponad 100%. W rzeczywistości dla wielu to znacząca strata.

Rozdział ósmyCzego uczy FTX

Blockchain nic tu nie pomógł, bo pieniądze nie były na blockchainie. To najważniejszy i najczęściej przeoczany wniosek. Salda klientów FTX były zapisami w prywatnej bazie danych firmy, a nie na publicznym rejestrze. Z punktu widzenia klienta FTX działała jak zwykły bank bez nadzoru i bez gwarancji depozytów. Przejrzystość, która jest największą zaletą blockchaina, kończy się w momencie, gdy oddajemy kryptowaluty komuś na przechowanie.

Stąd popularne w branży hasło „not your keys, not your coins”: kto nie ma kluczy prywatnych do swojego portfela, ten nie ma swoich monet, tylko obietnicę kogoś, kto je trzyma. Nie znaczy to, że giełdy są z definicji złe. Znaczy, że trzymanie na giełdzie większych kwot przez długi czas to udzielanie jej pożyczki bez żadnej gwarancji.

Zaufanie do osoby nie zastępuje sprawdzenia systemu. Bankman-Fried miał wizerunek niemal idealny: młody geniusz, który chce zarobić, żeby oddać pieniądze na dobre cele, i który sam prosi o regulacje. Kupili ten wizerunek najlepsi inwestorzy, największe gwiazdy i politycy. Ten sam wzór powtarzał się przy Terrze, Celsiusie i SafeMoon¹: im bardziej przekonujący lider, tym rzadziej ktoś sprawdza bilans.

Upadek FTX zmienił też regulacje. Po listopadzie 2022 roku SEC² wyraźnie zaostrzyła kurs wobec całej branży. Paradoksalnie za nadużycia jednej firmy zapłaciły też te, które działały uczciwie.

ZakończenieSzatnia

Wracam do obrazu szatni. Najgorsze w historii FTX nie jest to, że właściciel pożyczał płaszcze. Najgorsze jest to, że przez lata nikt nie zajrzał na wieszaki. Ani inwestorzy, ani audytorzy, ani gwiazdy, które firmowały szatnię swoją twarzą, ani regulatorzy.

Łapiemy się na tym, że zaufanie traktujemy jak skrót. Nie chce się nam sprawdzać, skoro sprawdzili już mądrzejsi od nas — duże fundusze, znane nazwiska, media. FTX pokazała, że ci mądrzejsi często też nie sprawdzali. Każdy zakładał, że zrobił to ktoś inny.

Technologia blockchain powstała po to, żeby zastąpić zaufanie weryfikacją — żeby każdy mógł sam sprawdzić, czy jego środki istnieją. FTX była zaprzeczeniem tej idei: scentralizowaną firmą, która prosiła o dokładnie ten rodzaj zaufania, od którego krypto miało nas uwolnić.

ŹródłaNa czym opiera się ten tekst

1. CoinDesk, „Divisions in Sam Bankman-Fried’s Crypto Empire Blur on His Trading Titan Alameda’s Balance Sheet”, 02.11.2022. coindesk.com
2. CoinDesk, „8 Days in November: What Led to FTX’s Sudden Collapse”, 09.11.2022. coindesk.com
3. „Bankruptcy of FTX”, Wikipedia (chronologia i cytaty z oświadczenia J. Raya w sądzie upadłościowym). wikipedia.org
4. SEC, „SEC Charges Samuel Bankman-Fried with Defrauding Investors in Crypto Asset Trading Platform FTX”, komunikat 2022-219, 13.12.2022. sec.gov
5. TechCrunch, „Alameda had a $65B line of credit and ‘unlimited withdrawals’”, 05.10.2023. techcrunch.com
6. U.S. Attorney’s Office, SDNY, „Samuel Bankman-Fried Sentenced To 25 Years In Prison”, 28.03.2024. justice.gov
7. Slate, „So How Much Did SBF Pay Steph Curry and Larry David?” (zeznania N. Singha), 10.2023. slate.com
8. Sportico, „Tom Brady’s Failed FTX Sponsorship Worth $55M, Per Michael Lewis”, 10.2023. sportico.com
9. CoinDesk, „FTX Founder Sam Bankman-Fried Arrested in the Bahamas”, 12.12.2022. coindesk.com
10. PYMNTS, „FTX Execs Caroline Ellison and Ryan Salame Get Prison Time Shortened”, 2024. pymnts.com
11. CoinDesk, „Former FTX CTO Gary Wang Won’t Have to Serve Prison Time, Judge Rules”, 20.11.2024. coindesk.com
12. Al Jazeera, „Sam Bankman-Fried loses appeal to overturn fraud convictions and prison”, 12.06.2026. aljazeera.com
13. The Cryptonomist, „FTX Creditor Payouts Resume With $900 Million Distribution”, 18.07.2026. cryptonomist.ch
14. Unchained, „FTX To Sell Two Thirds of Anthropic Stake for $884 Million”, 03.2024. unchainedcrypto.com