Anatomia pragnienia

Ismail Jiménez ma 23 lata i mieszka w centrum San Cristóbal de las Casas, kilkaset metrów od barokowego kościoła Santo Domingo, który fotografują turyści. Woda płynie z jego kranu przez trzy godziny co dwa dni. Czasem czeka na nią cały tydzień. Opowiadał reporterowi Al Jazeery, że chodził na ważne spotkania w pracy bez kąpieli.

Kilka kilometrów dalej, na zboczach wulkanu Huitepec, stoi rozlewnia Coca-Coli. Według danych meksykańskiej Komisji Wody jej regionalna spółka ma koncesje na pobór do 481 982 metrów sześciennych wody rocznie. To około 1,3 miliona litrów dziennie.

Te dwa zdania same układają się w opowieść. Do tego dochodzi zdanie, które często pada przy okazji Meksyku: że cola jest tam tańsza od wody. Najprostsze wyjaśnienie, jakie się nasuwa, brzmi tak: państwo w trudnej sytuacji finansowej musiało kiedyś podpisać z Coca-Colą fatalną umowę, firma do dziś pobiera wodę za grosze, a ludzie muszą kupować drogą wodę w butelkach. Podobne zarzuty od lat stawia się też Nestlé, do którego należą między innymi Perrier, Vittel i S.Pellegrino.

Ta opowieść brzmi logicznie, pasuje do tego, co wiemy o wielkich koncernach, i ma czarny charakter z logo. Kiedy jednak zacząłem sprawdzać źródła — ustawy, dane Komisji Wody, wyroki sądów, badania naukowe — okazało się, że kilka jej elementów jest w szczegółach nieprawdziwych. A jednocześnie rzeczywistość jest w kilku miejscach gorsza, niż można by się spodziewać.

Ten tekst rozkłada tę historię na części. Pokażę, co jest faktem, co przesadą, a co pomyłką. I spróbuję odpowiedzieć na pytanie, które zostaje po odjęciu uproszczeń: jak to możliwe, że w jednym z najbardziej deszczowych regionów Meksyku firma ma pewną wodę, a mieszkańcy nie?

Rozdział pierwszyIle naprawdę kosztuje litr

Zacznijmy od zdania, od którego wszystko się zaczyna: „cola jest tańsza od wody”. To twierdzenie da się sprawdzić prostą arytmetyką. Wystarczy porównać ceny tej samej ilości płynu.

Meksykańska prasa regularnie publikuje cenniki FEMSA. To firma, która rozlewa i sprzedaje Coca-Colę w większej części kraju. Ta sama firma sprzedaje też wodę pod marką Ciel. Mamy więc rzadką sytuację: jeden producent, jeden cennik, dwa produkty. Można je uczciwie porównać.

Wniosek jest jednoznaczny. Litr najtańszej coli kosztuje mniej więcej pięć razy więcej niż litr wody z dużego baniaka. Nawet mała butelka wody jest tańsza od dużej coli. W skali kraju teza „cola jest tańsza od wody” po prostu nie jest prawdziwa.

Skąd się więc wzięła? Z prawdziwego, ale znacznie węższego zjawiska. W reportażu „New York Timesa” z 2018 roku o San Cristóbal czytamy, że cola jest tam łatwiejsza do zdobycia niż woda butelkowana i prawie tak tania. Mexico News Daily w 2025 roku pisał o wodzie butelkowanej sprzedawanej w regionie w podobnej cenie co napój. Chodzi o małe butelki, w małych sklepikach, w górskich wioskach. Tam ktoś nie kupuje 20-litrowego baniaka, bo nie ma go jak donieść. Kupuje to, co stoi w lodówce. A lodówkę często postawiła firma, która sprzedaje colę.

To ważna różnica. „Cola tańsza od wody” sugeruje, że coś jest nie tak z cenami. Prawdziwy problem leży gdzie indziej: w tym, że w wielu miejscach woda w ogóle nie jest realną alternatywą. Kran nie działa albo płynie z niego woda, której nie da się pić. Wtedy różnica kilku pesos przestaje mieć znaczenie.

Rozdział drugiUmowa, której nie było

Najprostsze wyjaśnienie zakłada, że państwo w trudnej sytuacji finansowej podpisało z Coca-Colą niekorzystną umowę, która do dziś pozwala jej brać wodę za bezcen. Szukałem takiej umowy w źródłach urzędowych, w pracach naukowych i w reportażach. Nie znalazłem. Nie wspominają o niej ani krytycy firmy, ani badacze meksykańskiego prawa wodnego.

Znalazłem za to coś ciekawszego. Coca-Cola nie potrzebowała specjalnej umowy, bo w 1992 roku Meksyk zmienił zasady dla wszystkich.

Jak woda stała się towarem

Zgodnie z meksykańską konstytucją woda jest własnością narodu. Państwo nie sprzedaje jej, tylko udziela koncesji. Koncesja to zezwolenie na pobieranie określonej ilości wody przez określony czas, zwykle z konkretnej studni albo rzeki. Wydaje je federalna Komisja Wody, czyli Conagua. Każda koncesja trafia do publicznego rejestru.

Zasady wydawania koncesji ustala Ley de Aguas Nacionales, czyli ustawa o wodach narodowych. Podpisał ją prezydent Carlos Salinas de Gortari 1 grudnia 1992 roku. Najważniejsza zmiana polegała na tym, że koncesje można było przekazywać — w praktyce sprzedawać, wynajmować i dziedziczyć między prywatnymi podmiotami. Sama obecna prezydent Claudia Sheinbaum ujęła to tak, że w 1992 roku koncesje na wodę zamieniono w towar.

Tu pojawia się prawdziwe jądro wyjaśnienia o „kryzysie”. Meksyk wszedł w lata 90. po dekadzie gospodarczej zapaści, która zaczęła się kryzysem zadłużenia w 1982 roku. Kraj przeprowadzał wtedy pakiet reform rynkowych i negocjował umowę o wolnym handlu z USA i Kanadą, czyli NAFTA. Uzasadnienie projektu nowej ustawy wodnej, złożone w meksykańskim Sejmie w 2025 roku, wprost nazywa ustawę z 1992 roku warunkiem podpisania NAFTA. Badacze z narodowego uniwersytetu UNAM, analizujący, kto dziś kontroluje wodę, opisują ją jako część polityki wolnorynkowej promowanej przez USA, Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy.

Mamy więc kryzys i mamy decyzję, która okazała się korzystna dla firm. Ale nie była to umowa z Coca-Colą. To było prawo, które dotyczyło wszystkich: browarów, kopalń, hut, rolników, firm turystycznych i rozlewni.

Czy Coca-Cola miała w tym rękę?

Tu trzeba uważać, bo łatwo przejść od faktów do teorii spiskowej. Fakty są takie. Vicente Fox w latach 1975–1979 był prezesem meksykańskiego oddziału The Coca-Cola Company. Od 2000 do 2006 roku był prezydentem kraju. Sam opowiadał, że pierwsze pieniądze na start w polityce dostał od ludzi związanych z Coca-Colą i jej rozlewniami.

Często czytamy, że Fox był szefem FEMSA. To nieprawda — powtarzają ten błąd nawet Al Jazeera i studium przypadku Uniwersytetu Michigan. Fox kierował oddziałem amerykańskiej centrali, a FEMSA to osobna meksykańska firma, która ma licencję na rozlewanie napojów. To szczegół, ale pokazuje, jak łatwo w tym temacie powielać nieścisłości.

Ważniejsze jest co innego. Politolog Eduardo J. Gómez z King’s College London opublikował w 2019 roku w recenzowanym czasopiśmie „Health Policy and Planning” analizę wpływów Coca-Coli w meksykańskiej polityce. Jego wniosek: firma przez lata skutecznie blokowała przepisy, które mogłyby ograniczyć sprzedaż jej produktów, zwłaszcza dzieciom i najbiedniejszym. Robiła to dzięki łatwemu dostępowi do polityków i urzędników. Gómez pisze głównie o polityce zdrowotnej, nie o wodzie. Ale ten sam mechanizm — bliskość firmy i władzy — pomaga zrozumieć, dlaczego nikt latami nie ruszał systemu tanich koncesji.

Ujmę to tak. Nie było jednej złej umowy podpisanej w desperacji. Był system zaprojektowany pod inwestorów, a potem przez trzy dekady utrzymywany przez ludzi, którym nie zależało na jego zmianie. Dla mieszkańców San Cristóbal efekt jest podobny. Różnica polega na tym, że systemu nie da się „wypowiedzieć” jak umowy. Trzeba zmienić prawo. Do tego wrócę w ostatnim rozdziale.

Rozdział trzeciGrosze, czyli ile firma płaci za wodę

Kolejne twierdzenie mówi, że firmy płacą za wodę grosze. To się potwierdza. Warto jednak zobaczyć, jak dokładnie wygląda ta opłata, bo dopiero liczby pokazują skalę.

Firma z koncesją płaci państwu tzw. derecho, czyli opłatę za każdy pobrany metr sześcienny. Metr sześcienny to tysiąc litrów — mniej więcej pięć wanien. Stawki określa federalna ustawa o opłatach, w artykule 223. Zależą od tego, w jakiej „strefie dostępności” leży źródło. Tam, gdzie wody jest mało, stawka jest wyższa. Tam, gdzie jest dużo — niższa. Ustawa przewiduje cztery strefy dla wody przemysłowej.

Dwie uczciwe uwagi. Po pierwsze, kwoty z ustawy są co roku aktualizowane o inflację. Rzeczywiste stawki na 2026 rok są więc trochę wyższe niż w tabeli. Po drugie, nie udało mi się ustalić, w której strefie leży źródło rozlewni w San Cristóbal. Chiapas to najbogatszy w wodę stan Meksyku, więc strefa najpewniej należy do tańszych. To jednak wniosek, nie fakt.

W tekstach o tej sprawie często pojawia się kwota 2600 pesos (około 155 dolarów) rocznie za jedną koncesję. Pochodzi ona z raportu koalicji organizacji społecznych z 2017 roku i powtarzają ją Al Jazeera oraz studium Uniwersytetu Michigan. Nie potrafię jej zweryfikować w dokumentach urzędowych. Możliwe, że dotyczy opłaty administracyjnej, a nie opłaty za samą wodę. Dlatego jej nie używam jako pewnej liczby.

Jest też drugie dno. Pieniądze z opłat trafiają do budżetu federalnego, a nie do miasta. Laura Mebert, badaczka z Kettering University cytowana przez „New York Timesa”, zwróciła uwagę, że firma płaci rządowi federalnemu, podczas gdy infrastruktura, która ma dostarczać wodę mieszkańcom, dosłownie się rozsypuje. Gmina, która ma naprawiać rury, nie widzi z tych pieniędzy nic.

Obrona firmy brzmi tak: Coca-Cola twierdzi, że płaci stawki rynkowe zgodne z prawem. I to jest prawda — tylko że to prawo ustala, co jest „rynkowe”. Zarzut nie dotyczy więc łamania przepisów. Dotyczy tego, że przepisy wyceniają wodę tak, jakby było jej pod dostatkiem, nawet tam, gdzie ludzie jej nie mają.

Rozdział czwartySan Cristóbal, czyli anatomia jednego miasta

Gdyby najprostsze wyjaśnienie było w pełni prawdziwe, historia San Cristóbal byłaby prosta: fabryka wypompowuje wodę, więc mieszkańcy jej nie mają. Rzeczywistość jest bardziej złożona. Moim zdaniem właśnie przez to ciekawsza.

Liczby

Dwie studnie, dwie wody

Najbardziej wymowna różnica nie dotyczy ilości wody, tylko jej jakości. Mieszkańcy San Cristóbal czerpią wodę z płytkich studni, głębokich najwyżej na około 25 metrów. Miasto nie ma oczyszczalni ścieków. Ścieki trafiają do ziemi i do rzek, a stamtąd — z powrotem do płytkich studni. Badacze znaleźli w wodzie ślady zanieczyszczenia kałem. Salmonella jest w mieście chorobą endemiczną, czyli stale obecną.

Rozlewnia ma zezwolenia na studnie głębokie średnio na 130 metrów. Tak głęboko zanieczyszczenia z powierzchni docierają znacznie trudniej. Firma czerpie więc z innej warstwy wody — czystszej i lepiej chronionej.

Tu kryje się sedno sprawy, które ginie w wersji „zabrali nam wodę”. Mieszkańcy próbowali uzyskać zgodę na wiercenie głębszych studni dla miasta. Składali skargi, zbierali podpisy, protestowali — bez skutku. Ich problemem nie jest więc to, że rozlewnia wysusza ich płytkie studnie. Jest nim to, że jedna firma ma dostęp do najlepszej wody w okolicy, a miasto dostaje wodę, której nie da się pić.

Co mówi druga strona

Uczciwość wymaga przedstawienia obrony firmy w jej najmocniejszej wersji. I część tych argumentów jest poważna.

Do tego dochodzi argument, który nie broni firmy, tylko przesuwa ciężar winy. Rodrigo Hess Poo, inżynier z lokalnego komitetu wodnego, mówi, że największym problemem miasta jest brak oczyszczania ścieków. Infrastruktura jest stara i nieszczelna. Miejską spółkę wodociągową oskarża się o korupcję. W niektórych dzielnicach wody nie ma latami, bo różne instytucje nie potrafią się dogadać, kto za co odpowiada. Są nielegalne podłączenia do sieci. Wodę biorą też hotele i inne firmy. Raúl Rodríguez, szef meksykańskiej Rady Doradczej ds. Wody, dodaje do tego szybką urbanizację i za małe inwestycje stanu i gminy.

Gdyby rozlewnia jutro zniknęła, San Cristóbal nadal nie miałoby oczyszczalni ścieków. Woda w kranach nadal nie nadawałaby się do picia. Ale miasto miałoby do dyspozycji 1,3 miliona litrów dziennie dobrej wody, której dziś nie ma. Obie te prawdy mieszczą się w jednym zdaniu i żadna nie unieważnia drugiej.

Rozdział piątyIle wody bierze przemysł, a ile pole

Kiedy patrzymy na San Cristóbal, łatwo uznać, że to rozlewnie odbierają Meksykowi wodę. Dane krajowe pokazują jednak inny obraz.

Cały przemysł — nie tylko napoje, ale też huty, kopalnie i browary — korzysta z około 5 procent koncesjonowanej wody. Rozlewnie napojów to tylko kawałek tego kawałka. Dla porównania: browary według badaczy z UNAM pobierają około 219 milionów metrów sześciennych rocznie. To ponad czterysta razy więcej niż koncesje rozlewni w San Cristóbal.

Czy to znaczy, że problem rozlewni jest wydumany? Nie. Średnie krajowe dobrze opisują kraj, ale źle opisują konkretną dolinę. Woda nie przepływa swobodnie z jednego końca Meksyku na drugi. Każdy region czerpie z własnych źródeł i własnych warstw wody podziemnej. Jeśli w mieście bez oczyszczalni najlepsze źródło trafia do jednego odbiorcy, to dla tego miasta nie ma znaczenia, że w skali kraju to drobny ułamek. Podobnie jest w stolicy, mieście Meksyk. Według władz miasta dziesięć firm i instytucji, w tym Coca-Cola FEMSA, PepsiCo, Grupo Modelo i uniwersytet UNAM, ma koncesje na 48 procent wody koncesjonowanej w stolicy.

Dlaczego Meksyk pije wodę z butelek

Zostaje jeszcze jedno pytanie: czy to koncerny zmusiły Meksykanów do kupowania wody w butelkach? Tu odpowiedź jest najmniej oczywista.

Meksyk jest jednym z największych konsumentów wody butelkowanej na świecie w przeliczeniu na mieszkańca. Według pracy z 2024 roku w 2020 roku był na pierwszym miejscu. Przegląd 26 badań, opublikowany w 2024 roku w czasopiśmie „Tecnología y Ciencias del Agua”, wskazuje dwa momenty, od których zaczęła się ta zmiana. Pierwszy to trzęsienie ziemi w stolicy w 1985 roku, które zniszczyło sieć wodociągową. Drugi to epidemia cholery w 1991 roku. Po nich ludzie przestali ufać wodzie z kranu. I ta nieufność przetrwała do dziś, także tam, gdzie woda z kranu jest już w porządku.

Jest w tym błędne koło, które dobrze opisał Fermín Reygadas z organizacji Cántaro Azul. Skoro ludzie i tak kupują wodę w butelkach, władze mają mniejszą presję, by naprawiać wodociągi. A skoro wodociągi są w złym stanie, ludzie kupują jeszcze więcej butelek. Na każdym obrocie tego koła zarabiają firmy, które sprzedają wodę. Badacze zwracają uwagę, że woda butelkowana kosztuje od 100 do 1000 razy więcej niż woda z kranu. Najbardziej obciąża to najbiedniejszych.

Koncerny nie stworzyły tego koła. Ale świetnie się w nim odnalazły. To jest, moim zdaniem, najuczciwsze podsumowanie meksykańskiej części tej historii.

Rozdział szóstyNestlé: co jest udokumentowane

Meksyk nie jest wyjątkiem. Ten sam zarzut — firma pompuje wodę prawie za darmo, a okolicznym mieszkańcom zostaje woda gorszej jakości albo zakup butelek — od lat stawia się Nestlé. Sprawdziłem, które z tych spraw są dobrze udokumentowane. Najmocniej opisane są przypadki z Pakistanu i z USA.

Pakistan: Bhati Dilwan

To właśnie w Pakistanie Nestlé w 1998 roku wprowadziło markę Pure Life. Dziś to jedna z najlepiej sprzedających się marek wody na świecie. Rozlewnia w Sheikhupurze, niedaleko Lahauru, czerpie wodę podziemną.

W 2012 roku szwajcarski film dokumentalny „Bottled Life” pokazał wieś Bhati Dilwan położoną obok zakładu. Były radny wsi opowiadał przed kamerą, że poziom wody w studniach spadł ze stu do trzystu–czterystu stóp. Woda, która została, była brudna, a dzieci chorowały. Według niego firma odmówiła doprowadzenia czystej wody do wsi. Nestlé odpowiadało, że zbudowało w okolicy dwie stacje filtrowania, które zaopatrują ponad 10 tysięcy ludzi.

Trzeba jasno powiedzieć, czym jest ten dowód. To relacja mieszkańców w filmie dokumentalnym, a nie pomiar hydrologiczny. Nie znalazłem niezależnego badania, które by policzyło, ile z tego spadku to skutek pracy rozlewni, a ile rolnictwa i rosnącego miasta. Prezes pakistańskiego Sądu Najwyższego mówił w 2018 roku, że wysychają i Lahaur, i Sheikhupura — ale o winę obarczał wszystkie firmy butelkujące wodę, nie tylko jedną.

Mamy jednak coś mocniejszego niż film. W 2018 roku Sąd Najwyższy Pakistanu z własnej inicjatywy zajął się firmami sprzedającymi wodę butelkowaną. W trakcie rozpraw padły liczby, które mówią same za siebie.

Prezes sądu Mian Saqib Nisar mówił, że firmy zarabiają miliardy rupii, nie płacąc praktycznie nic. Nestlé reprezentował na rozprawach jeden z najbardziej znanych pakistańskich prawników. Nie udało mi się ustalić, jak konsekwentnie później egzekwowano nową opłatę, więc nie twierdzę, że problem zniknął.

Stany Zjednoczone: 200 dolarów rocznie

Druga dobrze udokumentowana sprawa dotyczy bogatego kraju, a nie biednego. W stanie Michigan Nestlé rozlewało wodę pod marką Ice Mountain. W kwietniu 2018 roku stanowy urząd ochrony środowiska pozwolił firmie zwiększyć pobór z jednej ze studni ze 250 do 400 galonów na minutę. To ponad 210 milionów galonów rocznie, czyli około 800 milionów litrów.

Ile za to płaciła? Nic za samą wodę. Prawo stanowe przewidywało jedynie 200 dolarów rocznej opłaty za zezwolenie i jednorazowe 5 tysięcy dolarów za jego rozpatrzenie. W konsultacjach społecznych urząd zarejestrował 80 945 głosów przeciw i 75 za. Zgoda zbiegła się w czasie z decyzją, by przestać dostarczać darmową wodę butelkowaną do miasta Flint. Mieszkańcy Flint mieli wtedy w kranach wodę skażoną ołowiem.

Dla porównania: z dwóch innych studni Nestlé w Michigan, należących do miasteczka Evart, firma płaciła tyle samo co mieszkańcy — 3,50 dolara za tysiąc galonów. Problemem nie było więc to, że firma odmawiała płacenia. Problemem było prawo, które dla wody wypompowywanej poza siecią miejską w ogóle nie przewidywało opłaty.

Trzecia sprawa to Kalifornia. Woda Arrowhead od dziesięcioleci pochodziła ze źródeł w lesie państwowym San Bernardino. Zezwolenie federalnej służby leśnej na infrastrukturę wygasło w 1988 roku, a firma — przez lata należąca do Nestlé — pobierała wodę dalej jeszcze przez prawie trzy dekady. We wrześniu 2023 roku kalifornijska rada ds. zasobów wodnych jednogłośnie nakazała zaprzestanie większości poboru. Ustaliła, że firma nie ma praw do wody z tych ujęć. Wtedy była to już firma BlueTriton, bo w 2021 roku Nestlé sprzedało swój północnoamerykański biznes wodny funduszom One Rock i Metropoulos za 4,3 miliarda dolarów.

Cytat, którego nie było

W sieci od lat krąży też cytat przypisywany byłemu prezesowi Nestlé Peterowi Brabeckowi: „woda nie jest prawem człowieka”. W tej formie on tego nie powiedział. W filmie „We Feed the World” z 2005 roku nazwał „ekstremalnym” stanowisko organizacji pozarządowych, które chcą uznać wodę za prawo publiczne. Mówił też, że woda jest artykułem spożywczym i powinna mieć wartość rynkową. Po latach tłumaczył, że wyrwano go z kontekstu i że wodę na podstawowe potrzeby — kilkadziesiąt litrów dziennie na osobę — uważa za prawo człowieka.

Serwisy weryfikujące fakty, jak Snopes czy Africa Check, oceniają tę krążącą wersję jako przekłamaną. Jednocześnie prawdą jest, że w oryginalnej wypowiedzi Brabeck nazwał „ekstremalnym” podejście, które ONZ przyjęła w 2010 roku. Krążące zdanie jest fałszywe, ale niesmak, który wywołuje, nie wziął się znikąd.

Starsza afera: mleko i woda

Woda odegrała też tragiczną rolę w najsłynniejszym skandalu w historii Nestlé, choć nie chodziło w nim o studnie. W 1974 roku brytyjska organizacja War on Want wydała broszurę „The Baby Killer”. Opisywała w niej, jak producenci mleka modyfikowanego — z Nestlé jako największym z nich — agresywnie reklamowali je w biednych krajach, także w Afryce. Reklamy sugerowały, że dziecko karmione mlekiem z puszki będzie zdrowsze i silniejsze niż karmione piersią.

I tu woda wraca do historii, tylko w inny sposób. Mleko w proszku trzeba rozpuścić w wodzie. Jak przypominają badacze z Uniwersytetu Yale, dla biednych rodzin mleko modyfikowane było za drogie, a woda do jego przygotowania — często niebezpieczna. Krytycy firm łączyli to z chorobami i zgonami niemowląt. Szwajcarskie tłumaczenie broszury ukazało się pod tytułem „Nestlé zabija dzieci”.

W 1977 roku w USA zaczął się bojkot Nestlé. W 1981 roku Światowe Zgromadzenie Zdrowia przyjęło Międzynarodowy kodeks marketingu substytutów mleka matki. Głosowanie zakończyło się wynikiem 118 do 1 — przeciw były tylko Stany Zjednoczone. Nestlé w 1984 roku zobowiązało się przestrzegać kodeksu i bojkot zawieszono. Później go wznowiono, bo organizacje monitorujące zarzucały firmie dalsze łamanie zasad.

To osobna historia od sporów o studnie i nie należy ich ze sobą mieszać. Pokazuje jednak, że w biednych krajach o skutkach produktu tej firmy często decydowała jakość lokalnej wody.

Nigeria: ścieki zamiast studni

Nigeryjskie Międzynarodowe Centrum Dziennikarstwa Śledczego opisało w 2019 roku zakład Nestlé w Abaji pod Abudżą, otwarty w 2016 roku. Mieszkańcy wsi Manderegi skarżyli się, że ścieki z fabryki płyną do strumienia, z którego czerpią wodę, i powodują erozję pól. Obiecany ogólnodostępny punkt z wodą miał tylko cztery krany i często nie działał. Nestlé nie odpowiedziało dziennikarzom na pytania.

Zwróćmy jednak uwagę na szczegół. Według tego samego reportażu wieś miała problem z wodą od ponad dwudziestu lat, czyli na długo przed fabryką. Zarzuty dotyczą zanieczyszczeń i złamanych obietnic, a nie wysuszenia źródeł. To poważna sprawa, ale innego rodzaju niż spory o wypompowywanie wody.

Dla pełnego obrazu dodam jeszcze jedną świeżą sprawę z Europy. W maju 2025 roku komisja śledcza francuskiego Senatu opublikowała raport o wodach mineralnych. Wynika z niego, że Nestlé Waters stosowało w zakładach Perrier, Vittel, Contrex i Hépar zakazane metody uzdatniania, takie jak filtry węglowe i promienie UV, a sprzedawało wodę jako „naturalną mineralną”. Senatorowie zarzucili też francuskiemu państwu ukrywanie tej sprawy. Nie chodzi tu o odbieranie ludziom wody, tylko o oszukiwanie klientów. Pokazuje to jednak, że kłopoty tej firmy z wodą nie są wyłącznie historią sprzed lat.

Rozdział siódmyCo da się zmienić — i co już się zmienia

Gdyby problem był jedną złą umową, rozwiązanie byłoby proste: zerwać ją. Ponieważ problem jest systemem, rozwiązania też są systemowe. I część z nich właśnie się dzieje.

Podatek od słodzonych napojów

W 2014 roku Meksyk jako jeden z pierwszych krajów wprowadził podatek od słodzonych napojów: 1 peso za litr, czyli mniej więcej 10 procent ceny. Badacze z meksykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego i Uniwersytetu Karoliny Północnej sprawdzili efekty na danych o zakupach ponad 6 tysięcy gospodarstw domowych. Wyniki opublikowali w 2016 roku w „The BMJ”.

Wśród napojów bez podatku najbardziej wzrosły zakupy wody butelkowanej. To dobra wiadomość dla zdrowia i dziwna dla tematu tego tekstu: część zysków przesunęła się z jednego produktu koncernów do drugiego. W 2026 roku podatek wzrósł do 3,08 peso za litr, a po raz pierwszy objął też napoje słodzone sztucznymi słodzikami (1,50 peso za litr).

Nowa ustawa wodna

Najważniejsza zmiana przyszła po 33 latach. Na początku grudnia 2025 roku meksykański Kongres uchwalił nową ustawę ogólną o wodach i zmienił ustawę z 1992 roku. Weszła w życie po publikacji 11 grudnia 2025 roku. Najważniejsze zmiany:

Ustawa ma jednak krytyków z obu stron. Rolnicy blokowali drogi traktorami, bo obawiają się utraty praw do wody. Opozycja mówi o niepewności prawnej. Z kolei akademicy z Uniwersytetu Iberoamerykańskiego zwracają uwagę, że sam system koncesji pozostaje nietknięty. Nowa ustawa nie zmienia też stawek opłat za wodę. Do tego Conagua, która ma to wszystko wdrażać, straciła według analizy uczelni ITESO 52 procent budżetu w latach 2023–2025.

Czy San Cristóbal coś z tego odczuje? Na razie nie wiadomo. Koncesje rozlewni nadal obowiązują. Ustawa daje państwu narzędzia, ale ich użycie wymaga pieniędzy i woli politycznej. Specjalny sprawozdawca ONZ Léo Heller w 2017 roku wzywał Meksyk do pilnego uchwalenia nowego prawa wodnego. W 2020 roku pisał, że w tej sprawie nie zrobiono żadnego postępu. Zajęło to jeszcze pięć lat.

ZakończeniePragnienie jako model biznesowy

Wróćmy do Ismaila Jiméneza, który czeka na wodę trzy godziny co dwa dni. Najprostsze wyjaśnienie, od którego zaczęliśmy, dawało mu prostego wroga: jedną firmę i jedną złą umowę. Rzeczywistość daje mu ich kilka. To ustawa, która w 1992 roku zrobiła z wody towar. To opłaty, które wyceniają litr na ułamek grosza, także tam, gdzie ludzie nie mają co pić. To gmina bez oczyszczalni ścieków i z dziurawymi rurami. To trzydzieści lat polityków, którym nie spieszyło się ze zmianą. I wreszcie firma, która w tym systemie zrobiła dokładnie to, do czego firmy są stworzone — wzięła to, co było tanie, i sprzedała drogo.

Łatwo uznać, że prawdziwa wersja jest mniej oburzająca od uproszczonej. Moim zdaniem jest odwrotnie. Uproszczona wersja sugeruje wyjątkowe zło: tajną umowę, przekupionego urzędnika, jeden skandal do wyjaśnienia. Prawdziwa historia mówi, że nic wyjątkowego nie było potrzebne. Wystarczyły tanie koncesje, słabe państwo i zepsuta infrastruktura. Ten sam schemat zadziałał w Meksyku, w Pakistanie i w Michigan — w trzech bardzo różnych krajach.

Ta wiedza zmienia też to, czego powinniśmy się domagać. Bojkot jednej marki niewiele da, jeśli na jej miejsce wejdzie inna z taką samą koncesją. Pomaga uczciwa cena za wodę pobieraną przez firmy, pierwszeństwo dla ludzi w przydzielaniu źródeł i — przede wszystkim — działające wodociągi. Dopóki woda z kranu nie nadaje się do picia, ktoś zawsze będzie zarabiał na pragnieniu.

Woda nie musi być tańsza od coli. Wystarczy, że będzie płynąć z kranu.

ŹródłaNa czym opiera się ten tekst

• Peter Yeung, „‘Forgotten’: How one Mexican city struggles against big industry for water”, Al Jazeera, 8 stycznia 2025. aljazeera.com
• Ann Deslandes, „San Cristóbal de Las Casas: Where does all the water go?”, Mexico News Daily, 25 maja 2025. mexiconewsdaily.com
• Oscar Lopez, Andrew Jacobs, „In Town With Little Water, Coca-Cola Is Everywhere. So Is Diabetes.”, The New York Times, 14 lipca 2018. nytimes.com
• Nora Lewis, „Chiapas Coca-Cola Bottling Plant”, Technology Assessment Project Case Study Library, University of Michigan, 2026. stpp.fordschool.umich.edu
• Eduardo J. Gómez, „Coca-Cola’s political and policy influence in Mexico: understanding the role of institutions, interests and divided society”, Health Policy and Planning 34(7), 2019. academic.oup.com
• Ley de Aguas Nacionales, Diario Oficial de la Federación, 1 grudnia 1992, z późniejszymi zmianami; zestawienie reform, Cámara de Diputados. diputados.gob.mx
• Ley Federal de Derechos, art. 223 (stawki opłat za wodę narodową). diputados.gob.mx
• Iniciativa con proyecto de decreto por el que se expide la Ley General de Aguas, Gaceta Parlamentaria, Cámara de Diputados, 21 października 2025. gaceta.diputados.gob.mx
• Hogan Lovells, „Nuevo régimen del agua en México: Expedición de la Ley General de Aguas”, grudzień 2025. hoganlovells.com
• Holland & Knight, „Mexico Approves New General Water Law and Amends National Water Law”, 10 grudnia 2025. hklaw.com
• ITESO, „Radar”, nr 3 — analiza nowej ustawy ogólnej o wodach (w tym budżetu Conagua). desoj.iteso.mx
• „Ley de 1992 disparó 187% volumen entregado a empresas”, La Razón, 2 grudnia 2025 (stanowisko akademików Uniwersytetu Iberoamerykańskiego). razon.com.mx
• „Iniciativa para expedir Ley General de Aguas… devuelve el agua a la nación: CSP”, La Razón, 1 października 2025 (wypowiedź prezydent Sheinbaum). razon.com.mx
• „Los millonarios del agua. Una aproximación al acaparamiento del agua en México”, Argumentos / IIEc UNAM, 2020. let.iiec.unam.mx
• Comisión Nacional del Agua, „Estadísticas del Agua en México” (wyd. 2018 i 2023), za: Centro de Estudios de las Finanzas Públicas, nota 060/2019, oraz portal Proyectos México. cefp.gob.mx
• „How much of Mexico City’s water supply is extracted by private companies?”, Mexico News Daily, 2024. mexiconewsdaily.com
• Jorge Silva, „Motivos del consumo de agua embotellada en México y las percepciones del consumidor”, Tecnología y Ciencias del Agua 15(5), 2024. doi.org
• „Is Bottled Water More Reliable Than Tap Water in Mexico?”, International Information and Engineering Technology Association, 2024 (analiza danych INEGI). iieta.org
• M. Arantxa Colchero, Barry M. Popkin, Juan A. Rivera, Shu Wen Ng, „Beverage purchases from stores in Mexico under the excise tax on sugar sweetened beverages: observational study”, The BMJ 352:h6704, 2016. bmj.com
• „Diputados aprueban aumentos a refrescos, sueros, tabaco”, Expansión, 16 października 2025. expansion.mx
• Cenniki FEMSA: „Estos son los precios de la Coca Cola 2025 en México”, Líder Empresarial, styczeń 2025; „Cero y van tres, Coca-Cola una vez más subirá de precio”, InformaBTL, 2022. liderempresarial.com, informabtl.com
• Biuro OHCHR w Meksyku, „UN expert calls on Mexico to urgently expand and improve water and sanitation provision”, 12 maja 2017. hchr.org.mx
• GI-ESCR, „Mexico must adequately regulate the private and public provision of water” (raport uzupełniający specjalnego sprawozdawcy ONZ, 2020). gi-escr.org
• Encyclopaedia Britannica, „Vicente Fox”; Club de Madrid, „Vicente Fox”. britannica.com
• Romeo Regenass, „Poisoning The Well? Nestlé Accused Of Exploiting Water Supplies For Bottled Brands”, Tages-Anzeiger / Worldcrunch, 19 stycznia 2012 (o filmie „Bottled Life”). worldcrunch.com
• „SC orders tax of Re1 per litre on bottled water companies”, Dawn, 13 listopada 2018; „Bottled water firms extracting 7bn litres per month”, Dawn, 4 grudnia 2018; relacja z rozprawy, Dawn, 16 września 2018. dawn.com, dawn.com, dawn.com
• „Michigan Truth Squad: Democrat candidates blast Nestlé’s ‘free’ water”, Bridge Michigan / Michigan Public, 8 maja 2018. michiganpublic.org
• „Nestlé’s water deal”, Detroit Metro Times, 2018 (wyniki konsultacji społecznych MDEQ). metrotimes.com
• „State Water Board Orders Arrowhead Bottler BlueTriton to Cease Unauthorized Water Diversions”, San Bernardino County Sentinel, wrzesień 2023; „Blue Triton ordered to stop taking water from mountain”, The Alpine Mountaineer, 21 sierpnia 2024. sbcsentinel.com, thealpinemountaineer.com
• „Nestlé sells North American bottled water business for $4.3B”, Food Dive, 2021. fooddive.com
• „Brabeck-Letmathe called the idea that water is a human right ‘extreme’”, Snopes; „Does Nestlé chair Brabeck-Letmathe say water isn’t a human right?”, Africa Check. snopes.com, africacheck.org
• „Nestléd in controversy”, New Internationalist, 2010; Nestlé, „Marketing baby milk” (stanowisko firmy i chronologia); WABA, „The Boycott Book”. newint.org, nestle.com.ph, waba.org.my
• Sten H. Vermund, Rafael Pérez-Escamilla, komentarz o bojkocie Nestlé i karmieniu piersią, Yale School of Public Health. medicine.yale.edu
• Amos Abba, „How Nestle Nigeria contaminates water supply of its host community in Abuja”, The ICIR, 28 kwietnia 2019. icirnigeria.org
• Sénat, rapport de la commission d’enquête sur les pratiques des industriels de l’eau en bouteille, nr 628 (2024–2025), maj 2025 — synteza. senat.fr