Anatomia litra
Skąd się wzięły rekordowe ceny paliw w 2026 roku
We wrześniu 2026 roku diesel w Polsce dobił do 9 zł za litr i pobił rekord z 2022 roku, choć ropa była wtedy tańsza niż cztery lata wcześniej. Rozkładamy na części kryzys paliwowy: od cieśniny Ormuz przez rafinerie po dystrybutor na stacji. I sprawdzamy, czy wiralowe „10 zł za litr” to prognoza, czy scenariusz skrajny.
Poniedziałek, 17 sierpnia 2026 roku. Na nowojorskiej giełdzie towarowej dzieje się coś, czego wcześniej nie widziano. Różnica między ceną baryłki oleju napędowego a ceną baryłki ropy, z której się go wytwarza, przekracza 100 dolarów. Zwykle wynosi 20–30 dolarów.
Ta jedna liczba tłumaczy więcej niż wszystkie nagłówki o ropie. Pokazuje, że w 2026 roku na świecie zabrakło nie tylko ropy. Zabrakło też mocy, żeby przerobić ją na paliwo.
Miesiąc później, we wrześniu, w mediach społecznościowych krążyły grafiki zapowiadające benzynę po 10 zł. Część opisanych w nich przyczyn była prawdziwa. Sama zapowiedź była przesadzona. Ten tekst pokazuje, z czego naprawdę składa się cena litra, co się w niej zmieniło i jakie scenariusze są realne.
Ceny paliw i sytuacja na Bliskim Wschodzie zmieniają się z tygodnia na tydzień. Liczby w tekście opisują stan na koniec września 2026 roku. Prognozy instytucji podaję jako prognozy, a nie fakty.
Rozdział pierwszyNajwęższe gardło świata
28 lutego 2026 roku Stany Zjednoczone i Izrael zaatakowały Iran. Iran odpowiedział blokadą cieśniny Ormuz za pomocą dronów, rakiet i szybkich łodzi. Ruch statków niemal stanął.
Cieśnina Ormuz to wąskie przejście między Zatoką Perską a otwartym oceanem. Przez nią przepływa ropa z Arabii Saudyjskiej, Iraku, Kuwejtu, Kataru i Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Takie miejsce nazywa się wąskim gardłem handlu, bo nie ma dla niego łatwej alternatywy.
Analitycy z Brookings Institution opisali to jako największe zakłócenie dostaw w historii światowego rynku ropy. Amerykańska agencja energetyczna EIA szacuje, że od początku roku globalne zapasy ropy spadły o około 400 milionów baryłek.
Rozdział drugiObejście, które przestało działać
Arabia Saudyjska miała plan awaryjny. Ropę, której nie mogła wysłać przez Ormuz, tłoczyła rurociągiem przez cały Półwysep Arabski do Janbu nad Morzem Czerwonym. Stamtąd tankowce płynęły między innymi do Europy.
Dla Polski to ważne. Od czasu odejścia od rosyjskiej ropy saudyjski Aramco dostarcza około 40 procent ropy przerabianej przez rafinerie Orlenu.
Wydobycie Arabii Saudyjskiej spadło w tym czasie do najniższego poziomu od 1990 roku. Ropa leżała w ziemi. Problemem było to, jak ją dowieźć do klientów.
Rozdział trzeciMarża, nie ropa
W 2022 roku, po inwazji Rosji na Ukrainę, ropa Brent kosztowała w szczycie ponad 120 dolarów za baryłkę. W 2026 roku jej średnia cena w sierpniu wynosiła około 91 dolarów. Mimo to diesel pobił rekordy i w USA, i w Polsce. Jak to możliwe?
Odpowiedź kryje się w pojęciu crack spread. Tak nazywa się różnica między ceną gotowego paliwa a ceną ropy, z której powstało. W przybliżeniu to zarobek rafinerii na przerobie. Kiedy paliwa brakuje bardziej niż ropy, ta różnica rośnie.
Dlaczego rafinerii zabrakło? Złożyło się na to kilka rzeczy naraz.
- Przez Ormuz płynęły nie tylko ropa, ale też gotowe paliwa z rafinerii w Zatoce Perskiej.
- Ataki na rafinerie na Bliskim Wschodzie dodatkowo zmniejszyły produkcję.
- Ukraińskie drony od miesięcy uderzają w rosyjskie rafinerie. Rosja zakazała eksportu benzyny do końca 2026 roku i czasowo wstrzymuje eksport diesla.
- Światowe rafinerie przerabiały latem około 5 milionów baryłek dziennie mniej niż rok wcześniej.
- Sierpień to szczyt sezonu rolniczego, a maszyny rolnicze jeżdżą na diesla.
To ważne, bo zmienia sposób myślenia o przyszłości. Nawet jeśli ropa stanieje, ceny diesla mogą pozostać wysokie tak długo, jak długo brakuje mocy przerobowych. Rafinerii nie da się odbudować w tydzień.
Rozdział czwartyCo jest w litrze
Cena na dystrybutorze to suma kilku warstw. Każdą z nich ktoś kontroluje, i tylko na część ma wpływ polski rząd.
Rząd nie ma wpływu na cenę ropy ani na marże rafinerii na świecie. Ma za to pełny wpływ na podatki. Z tego narzędzia skorzystał wiosną. Pakiet „Ceny Paliwa Niżej” z 27 marca obniżył VAT z 23 do 8 procent i akcyzę do minimum dopuszczanego przez UE. Szacowano, że obniży cenę litra o około 1,20 zł.
Pakiet wygasł 31 sierpnia. Od 1 września VAT wrócił do 23 procent. Część wrześniowego skoku cen na stacjach to więc nie nowy szok na rynku, tylko powrót podatku do zwykłego poziomu. Pod koniec września trwał spór polityczny o to, czy przywrócić pakiet i czy sfinansować go podatkiem od nadzwyczajnych zysków koncernów paliwowych.
Rozdział piątyRekord 2026 kontra rekord 2022
Diesel wyraźnie pobił rekord sprzed czterech lat. Benzyna była w okolicach dawnego szczytu. To odwrócenie dawnej zasady, że olej napędowy jest tańszy od benzyny. Bierze się z tego, że na świecie najbardziej brakuje dziś właśnie destylatów, czyli diesla i oleju opałowego.1
Rozdział szóstyCzy będzie 10 złotych?
Na to pytanie nie da się uczciwie odpowiedzieć jedną liczbą. Da się za to pokazać, od czego to zależy.
Amerykańska agencja EIA we wrześniowej prognozie zakłada, że ropa Brent będzie kosztować średnio około 90 dolarów w drugiej połowie 2026 roku i około 74 dolary w 2027 roku. Zakłada przy tym, że przepływ przez Ormuz będzie się stopniowo poprawiał, ale ograniczenia potrwają do końca roku. Ta sama agencja podniosła prognozę marż na diesla, bo rynek destylatów pozostaje bardzo napięty.
Gdyby ten scenariusz się sprawdził, presja na ceny powinna z czasem słabnąć. Diesel pozostałby jednak wrażliwszy niż benzyna, bo problem rafinerii nie zniknie szybko.
Ceny wyraźnie mogłyby spaść, gdyby:
- doszło do trwałej deeskalacji i otwarcia Ormuz, a ubezpieczyciele znów zgodzili się ubezpieczać tankowce,
- saudyjski rurociąg pracował bez przerw,
- rafinerie odbudowały moce przerobowe,
- rząd przywrócił obniżony VAT, co samo w sobie obniża cenę o kilkadziesiąt groszy.
Ceny mogłyby za to pójść w stronę 10 zł, gdyby:
- doszło do kolejnych ataków na infrastrukturę naftową w Zatoce,
- rurociąg obejściowy znów stanął na dłużej,
- zima okazała się mroźna przy niskich zapasach paliw.
Pod koniec września diesel kosztował już około 9 zł. Do 10 zł brakowało więc mniej więcej 11 procent. To nie jest scenariusz wykluczony. Ale to scenariusz dalszej eskalacji, a nie prognoza bazowa żadnej z instytucji, które zajmują się rynkiem. Wiralowe grafiki często przedstawiają skrajny wariant tak, jakby był pewny.
Rozdział siódmyCo może zrobić kierowca
Na ropę i rafinerie nikt z nas nie ma wpływu. Na koszt przejechanego kilometra trochę tak.
- Gaz LPG kosztował pod koniec września około 3,19 zł za litr, czyli mniej niż połowę ceny diesla. Auto na LPG spala go więcej niż benzyny, ale przy dużym przebiegu różnica w kosztach jest wyraźna.
- Płynna jazda obniża spalanie. Spokojne przyspieszanie, stała prędkość i właściwe ciśnienie w oponach to jedyne „promocje”, które działają na każdej stacji.
- Aplikacje i programy lojalnościowe stacji dają rabaty liczone w groszach na litrze. Przy pełnym baku robi się z tego kilka złotych.
- Przy zakupie auta warto pamiętać, że diesel, kiedyś tańszy w eksploatacji, jest dziś droższy od benzyny i bardziej narażony na dalsze wzrosty.
ZakończenieBaryłka to nie litr
Wróćmy do 17 sierpnia i do różnicy 102 dolarów między ceną diesla a ceną ropy.
Przez lata przyzwyczailiśmy się, że ceny na stacjach śledzą cenę ropy. W 2026 roku ta zasada pękła. Litr paliwa to nie tylko baryłka ropy. To także cieśniny, przez które ta ropa płynie, rurociągi, które je omijają, rafinerie, które ją przerabiają, i podatki, które państwo dolicza na końcu.
Każda z tych warstw może zawieść osobno. W 2026 roku zawiodło kilka naraz. Dlatego kryzys był głębszy niż w 2022 roku. I dlatego jego koniec nie zależy tylko od tego, kiedy stanieje ropa.
ŹródłaNa czym opiera się ten tekst
- DieselNet, „US diesel crack spread surpasses $100 a barrel for the first time”, sierpień 2026. dieselnet.com
- Brookings Institution, „From chokepoint to crisis: The Strait of Hormuz and global oil markets”, 2026. brookings.edu
- U.S. Energy Information Administration, Short-Term Energy Outlook, wrzesień 2026. eia.gov
- OilPrice.com, „Saudi Aramco Cancels European Crude Cargoes as Key Pipeline Stays Shut”, wrzesień 2026 (dane Vortexa i relacje rynkowe). oilprice.com
- Pit.pl, „Rząd wprowadza pakiet CPN: obniża VAT i akcyzę na paliwa. Codziennie będzie ustalał maksymalną cenę”, marzec 2026. pit.pl
- Globenergia, „Ostatni dzień tańszego paliwa. Od 1 września znika CPN i wraca 23 proc. VAT”, sierpień 2026. globenergia.pl
- Seatrade Maritime, „Saudi resumes loadings in Yanbu”, 30.09.2026. seatrade-maritime.com
- Bloomberg, „Saudis Tell OPEC That Output Slumped Again to Lowest Since 1990”, 10.09.2026. bloomberg.com
- S&P Global Commodity Insights, „Russia extends gasoline export ban until end of 2026”, 27.07.2026. spglobal.com
- The Moscow Times, „Russia Extends Diesel Export Ban Until End of October”, 30.09.2026. themoscowtimes.com
- Zero.pl, „Ceny paliw od 28 września do 4 października” (dane BM Reflex i e-petrol), wrzesień 2026. zero.pl
- Trojmiasto.pl, „Jak zmieniały się ceny paliw w 2022 r.” trojmiasto.pl
- Dlaczego brakuje gotowego paliwa — gotowych paliw brakuje bardziej niż samej ropy: przez cieśninę Ormuz przestały płynąć paliwa z rafinerii w Zatoce Perskiej, rafinerie na Bliskim Wschodzie i w Rosji są atakowane, a Rosja zakazała eksportu benzyny i czasowo wstrzymuje eksport diesla.