Środowisko przyrodnicze sześciu kontynentów — ukształtowanie, góry i szczyty, rzeki, jeziora, wulkany i pustynie oraz świat roślin i zwierząt. Fakty, rekordy i atrakcje, plus quiz ze sprawdzaniem po każdej odpowiedzi.
6 kontynentówGóry · Rzeki · JezioraWulkanyRekordy natury
Podstawy
Europa — położenie
Część Eurazji, drugi najmniejszy kontynent. Granica z Azją biegnie przez Ural, rzekę Ural, Morze Kaspijskie i Kaukaz. Najniższy punkt: Nizina Nadkaspijska (−28 m p.p.m.).
Góry i szczyty
Od Alp po Kaukaz
Najwyższy szczyt Europy: Elbrus (5642 m n.p.m.) w Kaukazie. Najwyższy szczyt Alp: Mont Blanc (4808 m). Główne pasma: Alpy (1200 km), Góry Skandynawskie (1800 km), Ural (2100 km), Karpaty, Pireneje.
Rzeki
Wołga i Dunaj
Wołga (3531 km) — najdłuższa rzeka Europy, uchodzi do Morza Kaspijskiego. Dunaj (2850 km) — do Morza Czarnego, przepływa przez najwięcej państw. Ważne też: Ren, Łaba, Wisła.
Wulkany
Obszary wulkaniczne Europy
Włochy: Wezuwiusz, Etna, Stromboli. Islandia: 22 czynne wulkany (m.in. Hekla, Eyjafjallajökull). Grecja: Santoryn. Azory (7 czynnych wulkanów) — styk płyt na Grzbiecie Śródatlantyckim.
Przyroda
Świat roślin i zwierząt
Strefy roślinne od tundry na północy po roślinność śródziemnomorską na południu. Charakterystyczne zwierzęta: żubr, koziorożec alpejski, orzeł bielik, jeleń europejski, żółw błotny.
Podstawy
Azja — kontynent rekordów
Największy kontynent świata (ok. 30% lądów). Skrajnie kontynentalna — największa odległość od morza sięga ok. 2400 km, stąd ogromne amplitudy temperatur i rozległe pustynie w głębi lądu.
Góry i szczyty
Himalaje i dach świata
Mount Everest (8848 m n.p.m.) w Himalajach — najwyższy szczyt Ziemi. Azja skupia większość najwyższych gór świata (Himalaje, Karakorum, Hindukusz, Tybet).
Jeziora
Kaspijskie, Bajkał, Aralskie
Morze Kaspijskie (376 000 km²) — największe jezioro świata (reliktowe, słone). Bajkał — najgłębsze jezioro świata (1741 m, tektoniczne). Jezioro Aralskie — dawniej 4. jezioro świata, dziś przykład katastrofy ekologicznej (niemal wyschło).
Rzeki i pustynie
Jangcy i Gobi
Jangcy (6300 km) — najdłuższa rzeka Azji. Inne wielkie rzeki: Ganges, Ob, Jenisej, Mekong. Pustynie: Gobi (chłodna, kontynentalna), Takla Makan, Ar-Rub al-Chali.
Przyroda
Od tundry po tropiki
Wszystkie strefy klimatyczne — od arktycznej (renifer, chrobotek reniferowy) po równikową (dżungla). Największy archipelag świata — Archipelag Malajski.
Podstawy
Afryka — kontynent gorąca
Drugi co do wielkości kontynent, w większości w strefie międzyzwrotnikowej (równik przez środek) — najcieplejszy kontynent świata. Przez wschód biegnie Wielki Rów Afrykański (sejsmika i wulkanizm).
Góry i szczyty
Kilimandżaro
Najwyższy szczyt Afryki: Kibo/Kilimandżaro (5895 m n.p.m.) — wygasły wulkan w Tanzanii. Inne: Kenia, Ruwenzori, Atlas (na północy).
Pustynie
Sahara i inne
Sahara — największa gorąca pustynia świata (ok. 9 mln km²). Na południu: Kalahari i Namib (nadmorska, jedna z najstarszych).
Rzeki, jeziora, wodospady
Nil, Wiktoria, Wodospady Wiktorii
Nil — najdłuższa rzeka Afryki (i jedna z najdłuższych świata); Kongo — najzasobniejsza w wodę. Jeziora: Wiktoria (największe w Afryce), Tanganika (bardzo głębokie, w Rowie Afrykańskim). Wodospady Wiktorii na Zambezi.
Rozciąga się od Arktyki po tropiki. Grenlandia — największa wyspa świata (pustynia lodowa). Na zachodzie młode Kordyliery, na wschodzie stare Appalachy.
Góry i szczyty
Denali
Najwyższy szczyt Ameryki Północnej: McKinley / Denali (6194 m n.p.m.) w Górach Alaska. Kordyliera Wulkaniczna — pas aktywności sejsmicznej i wulkanicznej.
Rzeki
Missisipi-Missouri
Missisipi z Missouri (5970 km) — najdłuższy system rzeczny kontynentu, uchodzi deltą do Zatoki Meksykańskiej. Inne: Mackenzie (z Athabaską), Rio Grande, Kolorado.
Atrakcje natury
Wielki Kanion, Niagara, fiordy
Wielki Kanion Kolorado, Wodospad Niagara (60 m) — jeden z najsłynniejszych na świecie, oraz Fiord Scoresby Sund na Grenlandii — najdłuższy fiord świata (313 km).
Przyroda
Od tundry po tropiki
Strefy od arktycznej (tundra) przez tajgę, prerie i pustynie po tropiki. Zwierzęta: niedźwiedź grizzly, bizon, wapiti. Wyspy Karaibów: Kuba, Barbados, Grenada.
Góry i szczyty
Andy — najdłuższe pasmo świata
Andy — najdłuższe pasmo górskie świata (ponad 9000 km). Punkt kulminacyjny: Aconcagua (6960 m n.p.m.) — najwyższy szczyt obu Ameryk i najwyższy poza Azją. Towarzyszą im wulkanizm i trzęsienia ziemi.
Rzeki
Amazonka
Amazonka — najzasobniejsza w wodę rzeka świata i największe dorzecze; przepływa przez największą puszczę tropikalną (Amazonię). Inne: Parana, Orinoko.
Wodospady i jeziora
Angel, Iguazú, Titicaca
Salto Ángel (Wenezuela) — najwyższy wodospad świata. Iguazú — potężny system wodospadów na granicy Brazylii i Argentyny. Titicaca — najwyżej położone żeglowne jezioro świata.
Pustynie i przyroda
Atacama i fauna Andów
Atacama (Chile) — najsuchsza pustynia świata. Zwierzęta: niedźwiedź andyjski, lama, alpaka, kondor. Pampa (step) na południu, wilgotne lasy w dorzeczu Amazonki.
Podstawy
Australia i Oceania
Najmniejszy i najsuchszy zamieszkany kontynent; Oceania to tysiące wysp (wyspy kontynentalne, wulkaniczne i koralowe — atole). Wielka izolacja sprzyjała powstaniu endemitów.
Góry i szczyty
Kościuszko i Jaya
Najwyższy szczyt Australii: Góra Kościuszki (2228 / 2230 m n.p.m.). Najwyższy szczyt Oceanii: Góra Jaya (Puncak Jaya, 4884 m) na Nowej Gwinei.
Depresja i rzeki
Jezioro Eyre i Murray-Darling
Najniższy punkt Australii: Jezioro Eyre (−12 m p.p.m.) — bezodpływowe, słone, okresowo wysychające. Największy system rzeczny: Murray-Darling.
Atrakcje natury
Wielka Rafa Koralowa i Uluru
Wielka Rafa Koralowa u wschodnich wybrzeży — największa rafa świata. Uluru (Ayers Rock) — słynny monolit w centrum Australii. Wody: Wielka Zatoka Australijska, Cieśnina Torresa.
Przyroda
Torbacze i endemity
Świat zwierząt zdominowany przez torbacze: kangur, koala, diabeł tasmański, a także dziobak. Roślinność: eukaliptusy, buszowe zarośla (scrub), pustynie w głębi lądu.